خشکی چشم، که از آن با عنوان سندرم سیکا نیز یاد میشود، وضعیتی است که در آن چشمها به دلیل کاهش تولید اشک یا تبخیر سریع آن، رطوبت کافی را از دست میدهند. اشک، که ترکیبی پیچیده از آب، روغن و مخاط است، نقش حیاتی در تغذیه، محافظت و روانسازی سطح چشم دارد. با افزایش سن، به دلایل گوناگون از جمله تغییرات هورمونی، کاهش عملکرد غدد اشکی (بخشی از دستگاه ترشحی اشک یا LSA) و مصرف داروهای مزمن، این سیستم دفاعی و مرطوبکننده تضعیف میشود.
بیماری خشکی چشم در سالمندان، فراتر از یک مشکل صرفاً چشمی، یک چالش مراقبت از سالمند است. پرستاری سالمندی تأکید دارد که مشکلات ظاهراً جزئی مانند خشکی چشم، در این گروه سنی میتوانند تأثیرات مخرب زنجیرهای داشته باشند؛ از افزایش خطر سقوط به دلیل تاری دید متناوب هنگام رانندگی در شب یا بالا رفتن از پلهها، تا کاهش اشتیاق به مطالعه و فعالیتهای اجتماعی. بنابراین، در چارچوب پرستاری سالمند، تشخیص زودهنگام، مدیریت دقیق و مستمر این عارضه برای حفظ استقلال و آسایش سالمند ضروری است.
خشکی چشم چیست و چرا خطرناک است؟
سندروم خشکی چشم در سالمندان یا DES، زمانی رخ میدهد که میزان ترشح اشک کافی نباشد، یا لایه اشکی موجود در چشم به دلیل نقص در ترکیبات (بهویژه لایه لیپیدی) سریعتر از حالت طبیعی تبخیر شود. خوب است بدانید که این بیماری بر اساس عوامل مختلف میتواند در هر سنی رخ دهد، اما مطالعات نشان داده مردان سالمند بیشتر از سایر افراد درگیر آن میشوند.
میزان خطرناک بودن بیماری خشکی چشم در سالمندان به وضعیت سالمند و دلایل بروز آن وابسته است. طبیعتاً هر چه چشمهای بیمار در وضعیت بدتری قرار داشته باشد، این بیماری نیز تأثیر مخرب بیشتری روی او خواهد گذاشت. در مجموع این بیماری را هرگز نباید نادیده گرفت، زیرا شاید منجر به از بین رفتن لایه محافظ چشم شود. اگر چشم در مدتی طولانی و به طور دائمی خشک شود، آسیب زیادی به سطح قرنیه وارد شده و در نتیجه زخم قرنیه را خواهیم داشت. این نوع زخم از دلایل مهم در کاهش بینایی افراد به حساب میآید. علاوه بر این، در این وضعیت، چشمها به میزان قابلتوجهی مستعد ابتلا به عفونت هستند؛ زیرا دفاع در برابر پاتوژنها تضعیف میشود.
در سایت mayoclinic میخوانیم:
خشکی چشم در سالمندان به دلایل مختلفی ایجاد میشود که لایه اشک سالم را مختل میکند. لایه اشک شما سه لایه دارد: روغنهای چرب، مایع آبی و مخاط. این ترکیب معمولاً سطح چشمان شما را روان، صاف و شفاف نگه میدارد. مشکلات مربوط به هر یک از این لایهها میتواند باعث خشکی چشم شود.
دلایل اختلال در عملکرد لایه اشک بسیار زیاد است، از جمله تغییرات هورمونی، بیماری خودایمنی، التهاب غدد پلک یا بیماری آلرژیک چشم. برای برخی افراد، علت خشکی چشم کاهش تولید اشک یا افزایش تبخیر اشک است.
علائم خشکی چشم در سالمندان
بیماری خشکی چشم یک مشکل چشمی شایع در افراد سالمند است که معمولاً هر دو چشم را تحت تأثیر قرار میدهد. این مشکل با عوامل مختلفی مانند رشد سنی، داروهای مصرفی و شرایط زیستی مرتبط است و علائم و نشانههای آن عبارتند از:
- احساس سوزش، درد یا خراش در چشمان: این احساس اغلب شبیه به وجود شن یا جسم خارجی در چشم است.
- جمع شدن مخاط: وجود ترشحات مخاطی چسبناک داخل یا اطراف چشم یکی از نشانههای رایج است.
- حساسیت به نور (فوتوفوبیا) و قرمزی چشم: سطح ملتهب چشم نسبت به تحریکات محیطی حساس میشود.
- تاری دید یا خستگی چشم: بهویژه پس از انجام فعالیتهای نیازمند تمرکز بینایی مانند خواندن یا کار با کامپیوتر، چشمها به سرعت خسته میشوند.
- مشکل در رانندگی در شب و مشکل در استفاده از لنزهای تماسی.
- چشمان اشکآلود و آبدار: این یک واکنش متناقض بدن به تحریکات شدید خشکی چشم است و اشک تولید شده فاقد کیفیت لازم برای مرطوب نگه داشتن مداوم سطح چشم است.
دو دلیل اصلی خشکی چشم در سالمندان
در چشمهایی که در سلامت کامل هستند، ترکیبات خاص اشکی وجود دارند که بهصورت مداوم چشمها را مرطوب نگه میدارند. لایه زیرین موسیینی (مخاط)، لایه میانی آبی و لایه فوقانی لیپیدی (روغنی) این ساختار را تشکیل میدهند. با افزایش سن، این سیستم لایهبندی و محافظ اغلب تعادل خود را ازدستداده و عملکرد آن تضعیف میگردد. دو دلیل عمدهای که باعث بروز بیماری خشکی چشم میگردد، به شرح زیر است:
کاهش تولید اشک و تغییر در حجم مایع اشکی
مقدار اشک داخل چشم میتواند درنتیجه بیماریهای مختلف کاهش یابد و حجم مایعات بدن به حدی کاهش مییابد که دیگر برای مرطوب نگهداشتن چشمها مایعات وجود ندارد. این مشکل میتواند ناشی از تغییر در حجم مایع اشکی تولیدشده در چشم باشد. LSA در سالمندی دچار کاهش عملکرد طبیعی میشود. بیماریهایی ازجمله دیابت، آرتریت روماتوئید، لوپوس، سندرم شوگرن و اختلالات تیروئید و همچنین مصرف داروهایی نظیر آنتی هیستامینها، داروهای ضدافسردگی، داروهای فشارخون بالا و داروهای هورمونی نیز تولید اشک را کاهش میدهند. جراحی لیزر چشم نیز اگرچه علائم آن موقتی است، میتواند منجر به کاهش تولید اشک شود.
افزایش تبخیر اشک به دلیل تغییر در ترکیب اشک
ترکیب مایعات موجود در اشک تغییر مینماید. این مسئله در هنگامی مشکلساز میگردد که لایه لیپیدی (روغنی) که توسط غدد میبومین (بخشی از LSA) ترشح میشود، حاوی چربی بسیار کمی باشد، زیرا اشک در اثر عدم وجود یک لایه چربی تثبیتکننده بهسرعت تبخیر میشود. همچنین، عواملی مانند قرار گرفتن در هواپیما، در یک اتاق با تهویه مطبوع، هنگام دوچرخهسواری یا پس از چند ساعت نگاه کردن به صفحه رایانه، میتوانند باعث تسریع در تبخیر اشک و افزایش شدت خشکی چشم شوند.
عوارض و طول مدت خشکی چشم در سالمندان
افرادی که به خشک شدن چشم دچار میشوند، با چندین عارضه دست و پنجه نرم میکنند که مهمترین آنها شامل عفونت چشم (که در اثر عدم پیگیری و مراجعه به پزشک به وجود میآید)، حساسیت بیش از اندازه به نور، قرمزی و احساس سوزش و خراش است. همچنین مشکلات رانندگی در شب و مشکل در استفاده از لنز از دیگر عوارض این بیماری هستند. در درجات حاد، فرد شاید دچار تاری دید مقطعی یا دائمی شده و چشمها به سرعت خسته شوند.
مدت زمان خشک شدن چشم در هر فردی متفاوت است و به عواملی مانند سن، شرایط بهداشتی، داروها، محیط و میزان مدیریت و توجه به آن بستگی دارد. به طور کلی خشکی چشم در سالمندان میتواند از چند روز تا چند هفته یا حتی سالها برای برخی بیماریهای مزمن طول بکشد. کاهش تولید اشک با افزایش سن، وجود شرایط سلامتی مانند دیابت یا آرتریت که بر تولید و کیفیت اشک تأثیر میگذارد، و مصرف داروهایی مانند آنتی هیستامینها یا داروهای فشار خون، همگی میتوانند روند درمان را طولانیتر کنند.
مقایسه راهکارهای درمانی خشکی چشم در سالمندان
درمان خشکی چشم شامل رویکردهای متعددی است که از روشهای خانگی تا مداخلات پزشکی پیشرفته را در بر میگیرد. با مراجعه به پزشک، بر اساس شدت و نوع خشکی (کمبود اشک آبی یا خشکی تبخیری)، راهکارهای زیر پیشنهاد میشوند:
روش درمانی شرح عملکرد نوع خشکی هدف ملاحظات کلیدی
- اشک مصنوعی افزایش رطوبت و لغزندگی سطح چشم: کمبود اشک آبی رایجترین درمان، در صورت مصرف مکرر از نوع بدون مواد نگهدارنده استفاده شود.
پلاگهای اشکی مسدود کردن منافذ مجرای اشکی برای جلوگیری از خروج اشک و حفظ اشک طبیعی و مصنوعی. کمبود اشک آبی شدید در داروخانهها قابل تهیه و بدون درد نصب میشوند. - داروهای ضد التهاب (سیکلوسپورین) افزایش میزان تولید اشک توسط غدد و کاهش التهاب مزمن سطح چشم: هر دو نوع، بهویژه کمبود اشک نیاز به تجویز پزشک و مصرف طولانیمدت دارند.
- عمل جراحی بستن دائمی منافذ خروجی اشک: موارد بسیار شدید و مقاوم تنها زمانی که سایر روشها پاسخگو نباشند.
مراقبت از خشکی چشم در سالمندان
علاوه بر روشهای پزشکی، توصیههای زیر میتوانند علائم خشکی چشم را بهبود بخشند:
- استفاده از دستگاه بخور و حفظ رطوبت محیط: اطمینان حاصل کنید که رطوبت هوا در محل زندگی سالمند زیاد است تا تبخیر اشک کاهش یابد.
- استراحت دادن و چشمک زدن منظم: در هنگام کارهای نیازمند تمرکز (مانند تماشای تلویزیون یا کتاب خواندن)، استراحتهای منظم داده و برای پخش شدن یکنواخت اشک، چند ثانیه مرتباً چشمک بزنید. این موارد از پیرچشمی در سالمندان نیز جلوگیری خواهد کرد.
- شستن پلک و مژهها: شستن روزانه پلک و مژهها با آب گرم و شامپو بچه رقیق شده (که به طور خاص برای موارد بلفاریت و اختلال غدد میبومین مفید است) تأثیر به سزایی در پیشگیری یا درمان دارد.
- استفاده از پارچه تمیز گرم (کمپرس گرم): پارچه یا حوله تمیزی را با آب گرم شسته و حدود ۱۰ دقیقه روی پلکهای بسته قرار دهید. این کار را دو مرتبه در روز تکرار کنید تا غدد میبومین (بخشی از LSA) نرم شده و چربی لازم برای لایه اشک ترشح شود.
- مراقبت در برابر محیط: استفاده از عینک آفتابی یا عینکهای محافظ دیگر برای سالمند ضروری است تا از وزش باد و هوای خشک به چشمها جلوگیری شود. همچنین از دود سیگار و مکانهای دارای تهویه قوی پرهیز کنید.
- توجه به مصرف داروها: مسدودکنندههای بتا برای فشارخون بالا یا آنتیهیستامینها برای آلرژی، نمونههایی از داروهایی هستند که باعث بروز خشکی میشوند. لازم است با پزشک خود صحبت کنید تا در صورت امکان، نسخه دارویی تغییر یابد.
جایگاه حیاتی پرستار سالمند در مدیریت خشکی چشم
با توجه به مزمن بودن بیماری خشکی چشم به عنوان یکی از مشکلات بینایی سالمندان و پیچیدگیهای مرتبط با درمان آن، پرستار سالمند یا مراقب نقش حیاتی در حفظ سلامت چشم فرد مسن ایفا میکند. حضور یک پرستار ماهر در کنار سالمند میتواند به منزله تضمینکننده اجرای صحیح برنامه مراقبتی باشد. وظایف پرستار شامل اجرای دقیق برنامه درمانی، از جمله اطمینان از مصرف منظم و صحیح قطرهها (مانند اشک مصنوعی، حتی در دورههای بدون علامت)، و انجام امور بهداشت پلک و استفاده از کمپرس گرم، بهویژه در مواردی که خشکی ناشی از اختلال غدد میبومین است.
همچنین، پرستار بر عوامل محیطی نظارت میکند؛ رطوبت هوا را کنترل کرده و از قرار گرفتن سالمند در معرض مستقیم باد یا فن جلوگیری مینماید. پایش مستمر علائمی مانند قرمزی، درد شدید یا کاهش بینایی برای پیگیری به موقع عوارض و مراجعه به پزشک نیز از مسئولیتهای مهم اوست. در نهایت، مدیریت دارویی و نظارت بر تداخل داروهای جدید یا مزمن با علائم خشکی چشم، بخش مهمی از این مراقبت تخصصی را تشکیل میدهد. از آنجا که خشکی چشم در سالمندان به دلایل مختلفی بروز مینماید، انجام دقیق اقدامات درمانی و مراقبت از سالمند بیمار ضروری است و این مراقبت تخصصی نه تنها ناراحتی را کاهش میدهد، بلکه از عوارض جدیتر چشمی و بینایی جلوگیری میکند.
سؤالات متداول
خشکی چشم چطور به وجود میآید؟
خشکی چشم به خاطر نبود اشک کافی یا اشک با کیفیت نامناسب پدید میآید. اشک ترکیبی از آب، روغن و مخاط بوده که توسط دستگاه ترشحی اشک (LSA) تولید میشود و یک سد دفاعی در مقابل ذرات خارجی و عفونتها است. نبود تعادل در هر یک از این اجزا منجر به تبخیر سریع یا کمبود حجم اشک میشود.
آیا خشکی چشم در سالمندان خطرناک است؟
بله، اگرچه در ابتدا فقط آزاردهنده است، اما خشکی مزمن میتواند منجر به عوارض جدی شود. مهمترین عوارض شامل عفونت چشم (به دلیل ضعف دفاعی اشک)، زخم قرنیه و در نهایت کاهش بینایی است که به دلیل آسیب مداوم به سطح چشم رخ میدهد.
چه داروهایی میتوانند خشکی چشم را بدتر کنند؟
برخی از داروهای پرمصرف در سالمندان مانند آنتیهیستامینها، داروهای ضد افسردگی، و برخی از داروهای فشار خون بالا (مانند مسدودکنندههای بتا) میتوانند با کاهش تولید اشک، علائم خشکی چشم را تشدید کنند. مشورت با پزشک برای تعدیل دوز یا جایگزینی دارو ضروری است.
درمان خشکی چشم سالمند قطعی است؟
درمان خشکی چشم در بسیاری از موارد قابل کنترل است نه لزوماً قطعی. هدف درمان، کاهش علائم، حفظ سطح رطوبت چشم و جلوگیری از آسیبهای ثانویه است. با استفاده منظم از اشک مصنوعی، داروهای ضد التهاب و اصلاح سبک زندگی (مانند استفاده از دستگاه بخور و کمپرس گرم)، میتوان کیفیت زندگی سالمند را به طور چشمگیری بهبود بخشید.
آیا استفاده از عینک یا لنز تماسی تأثیری بر خشکی چشم دارد؟
استفاده طولانیمدت یا نامناسب از لنزهای تماسی میتواند علائم خشکی چشم را تشدید کند، زیرا لنزها مانع رسیدن اکسیژن به قرنیه شده و در تعادل لایه اشک اختلال ایجاد میکنند. استفاده از عینکهای محافظ در فضای باز برای جلوگیری از باد و گرد و غبار، برای سالمندان مبتلا به خشکی چشم مفید است.
