خلاصه این مطلب را در این پادکست گوش دهید: انسداد روده در افراد مسن یکی از مشکلاتی است که اگر دیر شناخته شود، خیلی سریع از یک دل درد معمولی به وضعیت اورژانسی میرسد. خانواده ها معمولا اول فکر میکنند یبوست است یا غذای سنگین خورده و چند ساعتی صبر میکنند. در سالمندان همین چند ساعت گاهی تفاوت بزرگی میسازد.
علائم اصلی انسداد روده در سالمندان شامل درد کرامپی شکم، نفخ، تهوع و استفراغ و دفع نشدن گاز و مدفوع است. درمان بسته به علت از سرم و استراحت دادن به روده تا جراحی متفاوت است و در همه حالت ها زیر نظر پزشک و معمولا در بیمارستان انجام میشود. در ادامه علت ها، علائم، تشخیص و درمان رو قدم به قدم میخوانید.
انسداد روده در افراد مسن چیست؟
انسداد روده در افراد مسن یعنی راه عبور غذا، مایعات و گاز در روده کامل یا نسبی بسته شود. این اتفاق در هر سنی ممکن است بیفتد، ولی در سالمندان به خاطر کندتر شدن حرکت روده، سابقه جراحی، فتق، یبوست مزمن و مصرف چند دارو همزمان شایع تر است. چون عارضه هایش میتواند جدی باشد، پزشکان انسداد روده را یک وضعیت اورژانسی میدانند.
به نقل از سایت clevelandclinic.org:
انسداد روده به بسته شدن نسبی یا کامل روده باریک یا روده بزرگ گفته میشود که جریان طبیعی غذا و مواد دفعی را کند یا به کلی متوقف میکند. بر اساس طبقه بندی پزشکان، حدود ۸۰ درصد انسدادها در روده باریک و حدود ۲۰ درصد در روده بزرگ رخ میدهد. شایع ترین علل آن شامل چسبندگی های ناشی از جراحی شکم، فتق و سرطان است.
انواع انسداد روده بر اساس علت
انسداد روده از نظر علت و مکانیسم دو نوع اصلی دارد:
- انسداد مکانیکی: چیزی راه روده را واقعا میبندد یا تنگ میکند. چسبندگی بعد از جراحی، فتق، تومور، پیچ خوردگی روده و گیر کردن مدفوع سفت از علل رایج آن هستند.
- ایلئوس یا فلج روده: راه روده باز است ولی ماهیچه های روده درست کار نمیکنند و محتوا جلو نمیرود. عفونت، جراحی اخیر، به هم خوردن املاح بدن و بعضی داروها میتوانند عامل آن باشند.
علائم این دو نوع شبیه هم است، ولی درمانشان فرق دارد و تشخیص دقیق آن فقط با پزشک است.
انواع انسداد روده بر اساس شدت
انسداد روده از نظر شدت هم دو حالت دارد:
- انسداد نسبی: راه روده تنگ شده ولی هنوز مقداری گاز، مایع یا مدفوع از آن عبور میکند.
- انسداد کامل: هیچ چیز از محل انسداد رد نمیشود. این حالت معمولا اورژانسی است و به اقدام سریع نیاز دارد.
در انسداد روده زمان خیلی مهم است و در تهران گاهی فقط رسیدن به بیمارستان در ساعتهای شلوغ وقت زیادی میگیرد. به همین دلیل خانواده هایی که سالمند را تنها یا با مراقبت کم نگه میدارند، میتوانند از پرستار سالمند در تهران کمک بگیرند تا درد، استفراغ و دفع او زیر نظر باشد و در اولین نشانه خطر اقدام شود.
چرا سالمندان بیشتر دچار انسداد روده میشوند؟
با بالا رفتن سن، کل دستگاه گوارش کمی کندتر کار میکند. ماهیچه های روده دیرتر منقبض میشوند، مصرف آب و فیبر معمولا کمتر میشود، تحرک پایین می آید و سالمند اغلب چند دارو همزمان مصرف میکند. نتیجه این تغییرات این است که مشکلاتی مثل یبوست، رفلاکس، نفخ، دیورتیکول و زخم معده در سنین بالا شایع تر دیده میشوند.
بعضی از این تغییرات و مشکلات گوارشی اگر درمان نشوند، زمینه را برای انسداد روده فراهم میکنند. یعنی انسداد معمولا یک اتفاق ناگهانی و بی مقدمه نیست، بلکه چند عامل کنار هم باعث آن میشوند. این عوامل را در ادامه یکی یکی میبینیم:
1. یبوست مزمن و گیر کردن مدفوع
وقتی مدفوع روزها در روده میماند، سفت و خشک میشود و میتواند راه رو ببندد. این وضعیت در سالمندان کم تحرک یا کم آب خوردن شایع است. اگر مشکل مزمن دارید مقاله یبوست در سالمندان رو هم ببینید.
2. داروها
مسکن های مخدر مثل مورفین و اکسی کدون، بعضی داروهای ضد افسردگی و داروهایی که فشار خون رو پایین میآورند، حرکت روده رو کند میکنند. سالمندی که چند دارو همزمان مصرف میکند باید لیست داروهاش رو به پزشک نشان دهد.
3. چسبندگی بعد از جراحی
بافت جای جراحی گاهی به روده میچسبد و کم کم راه رو تنگ میکند. ممکن است سال ها بعد از عمل مشکل ساز شود.
4. فتق و تومور
بیرون زدگی روده از دیواره شکم میتواند باعث گیر افتادن روده شود. تومورهای روده بزرگ هم از علل مهم انسداد در سنین بالا هستند. کلیولند کلینیک میگوید حدود ۴۰ درصد مبتلایان به سرطان روده بزرگ با علائم انسداد و در اورژانس تشخیص داده میشوند.
5. پیچ خوردگی روده
در سالمندان گاهی بخشی از روده بزرگ دور خودش میپیچد (ولوولوس) و راه عبور را خیلی سریع میبندد. درد ناگهانی و تورم شدید شکم از نشانه های آن است و معمولا نیاز به اقدام فوری دارد. البته پیچ خوردگی روده فقط مخصوص سالمندان نیست و در کودکان هم دیده میشود. هرچند علائم انسداد در آنها کمی فرق دارد و اگر در خانه کودک دارید، آشنایی با علت ها و علائم خطر انسداد روده در کودکان خالی از لطف نیست.
| علت | چرا در سالمند بیشتر است | نکته |
|---|---|---|
| یبوست مزمن و مدفوع سفت | کم تحرکی، کم آبی، داروها | پیگیری منظم دفع |
| چسبندگی بعد از جراحی | سابقه جراحی شکم یا لگن | ممکن است سال ها بعد ظاهر شود |
| فتق | ضعف دیواره شکم | برآمدگی دردناک را جدی بگیرید |
| تومور روده | افزایش خطر با سن | تغییر ناگهانی الگوی دفع را نادیده نگیرید |
| پیچ خوردگی روده | شل شدن روده بزرگ | درد ناگهانی و تورم شدید |
| داروها | مصرف چند دارو همزمان | لیست داروها را به پزشک نشان دهید |
علائم انسداد روده در افراد مسن
علائم بستگی به محل و شدت انسداد دارد. شایع ترین ها این هاست:
- درد کرامپی شکم: درد موجی که می آید و میرود و بعد کم کم ثابت میشود.
- نفخ و سفت شدن شکم: شکم بزرگ و کشیده به نظر میرسد.
- تهوع: معمولا با درد همراه است.
- استفراغ: هرچه انسداد بالاتر باشد زودتر شروع میشود. در انسدادهای پایین تر ممکن است بو و رنگ مدفوعی داشته باشد.
- دفع نشدن گاز و مدفوع: نشانه مهمی است، هرچند در انسداد نسبی ممکن است هنوز کمی دفع شود.
- بی اشتهایی ناگهانی
- صدای زیاد شکم که بعد ساکت میشود.
- تب و تپش قلب که میتواند نشانه عارضه باشد.
علائم غیرمعمول انسداد روده در افراد مسن
در سالمندان علائم همیشه مثل کتاب نیست. گاهی دردی که از خود سالمند میشنوید خیلی کم است، ولی گیجی ناگهانی، بی قراری، ضعف شدید، خواب آلودگی یا امتناع از غذا خوردن میبینید. کم آبی هم سریع اتفاق میافتد. اگر سالمندی به شکل ناگهانی رفتارش عوض شده و شکمش هم سفت یا بادکرده است، فقط به پیری یا آلزایمر نسبت ندهید.
| ویژگی | انسداد روده کوچک | انسداد روده بزرگ |
|---|---|---|
| الگوی درد | موجی و شدید | پیوسته و پخش تر |
| استفراغ | زود شروع می شود | دیرتر |
| نفخ شکم | متوسط تا شدید | معمولا شدیدتر |
| شروع علائم | سریع | تدریجی تر |
| علل شایع | چسبندگی، فتق | تومور، پیچ خوردگی، مدفوع سفت |
عوارض انسداد روده اگر دیر درمان شود
انسداد روده فقط مسئله ناراحتی شکم نیست. وقتی مواد و گاز پشت محل انسداد جمع میشود، روده کشیده و متورم میشود و فشار داخل آن بالا میرود. در این حالت چند اتفاق خطرناک ممکن است بیفتد.
1. کم آبی و به هم خوردن املاح بدن
استفراغ مکرر و ناشتا ماندن باعث افت آب و نمک بدن میشود. سالمند زودتر از جوان دچار کم آبی میشود و علائمش گیجی، ضعف، افت فشار و کم شدن ادرار است. همین کم آبی گاهی کلیه رو هم تحت فشار میگذارد.
2. کم شدن خونرسانی به روده
اگر روده پیچ بخورد یا زیاد کشیده شود، خون کافی به دیواره آن نمیرسد. بافت آسیب میبیند و ممکن است بخشی از روده از بین برود. در این مرحله معمولا جراحی فوری لازم است.
3. سوراخ شدن روده و عفونت شکم
دیواره روده در این حالت ضعیف میشود و ممکن است پاره شود. محتوای روده وارد شکم میشود و عفونت شدید ایجاد میکند. نشانه هایش تب، درد ثابت و شدید، شکم سفت مثل تخته و تپش قلب بالا است. این وضعیت تهدید کننده زندگی است.
4. عفونت خون
اگر باکتری ها از روده وارد خون شوند، سپسیس رخ میدهد. سالمندان به دلیل ضعف سیستم ایمنی و بیماری های زمینه ای در معرض خطر بیشتری هستند. به همین دلیل هر نشانه ای مثل تب بالا، لرز، گیجی و افت فشار در بیمار مشکوک به انسداد، یعنی رفتن فوری به اورژانس.
فرق انسداد روده با یبوست معمولی
یبوست معمولی ناراحت کننده است ولی بیمار دفع گاز دارد، استفراغ ندارد و شکم نرم است. در انسداد، درد شدید و موجی، استفراغ، سفتی شکم و بی اثر بودن ملین ها دیده میشود. اگر نفخ و دل درد دارید ولی هیچ گازی خارج نمیشود، آن رو حمل بر یبوست نکنید.
| نشانه | یبوست معمولی | انسداد روده |
|---|---|---|
| درد | خفیف تا متوسط | شدید و کرامپی |
| گاز | دفع میشود | معمولا دفع نمیشود |
| استفراغ | کم یا ندارد | شایع |
| شکم | نرم یا کمی پر | سفت و متورم |
| پاسخ به ملین | معمولا بله | معمولا نه و ممکن است بدتر کند |
چه زمانی باید فورا به اورژانس رفت؟
- درد شدید شکم که هر چند دقیقه میآید و کم نمیشود
- استفراغ مکرر، به خصوص سبز یا بدبو
- شکم سفت و بادکرده همراه با دفع نشدن گاز و مدفوع
- تب، تپش قلب سریع یا رنگ پریدگی
- گیجی و بی حالی ناگهانی
- برآمدگی دردناک و سفت در ناحیه کشاله ران یا شکم
تا رسیدن به بیمارستان به سالمند ملین، تنقیه یا شیاف ندهید. اگر انسداد کامل باشد این کارها فایده ندارد و میتواند خطر پارگی رو بیشتر کند. غذا و آب هم ندهید چون ممکن است عمل لازم باشد. لیست داروها و سابقه جراحی رو با خودتان ببرید.
اگر سالمند استفراغ خونی دارد یا مدفوعش سیاه و قیری شده، ممکن است مشکل اصلی خونریزی گوارشی باشد و نه انسداد. توضیح بیشتر این وضعیت در مقاله خونریزی معده در افراد مسن آمده، ولی در هر دو حالت اقدام همان است: رفتن فوری به اورژانس.
اگر به انسداد روده شک کردیم، تا رسیدن به پزشک چه کنیم؟
این چند قدم ساده تا رسیدن به پزشک کمک میکند:
- سالمند رو در حالت نشسته یا نیمه خوابیده و راحت نگه دارید
- چیزی نخورد و ننوشد
- لیست دقیق داروها، ساعت شروع علائم و سابقه جراحی رو آماده کنید
- اگر استفراغ میکند، سرش رو به یک طرف بچرخانید تا استفراغ وارد راه تنفس نشود
- تعداد دفعات استفراغ و رنگ آن رو یادداشت کنید و به پزشک بگویید
انسداد روده چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک اول از سابقه بیماری، جراحی های قبلی و داروها میپرسد و شکم رو معاینه میکند. بعدش معمولا چند بررسی انجام میشود:
- آزمایش خون برای بررسی عفونت، کم آبی و اختلال املاح
- عکس ساده شکم برای دیدن گاز و اتساع روده
- سی تی اسکن شکم برای پیدا کردن محل و علت انسداد
- در مواردی رادیوگرافی با ماده حاجب
کولونوسکوپی در انسداد حاد معمولا اولین قدم نیست. بعد از رفع فوریت، بسته به علت، ممکن است برای بررسی تومور یا تنگی انجام شود.
چه سالمندانی بیشتر در معرض انسداد روده هستند؟
بعضی شرایط خطر رو بالا میبرد و آگاهی از آنها به خانواده کمک میکند زودتر هوشیار شوند:
- سابقه جراحی شکم یا لگن، مثل برداشتن آپاندیس، جراحی روده یا عمل زنان
- وجود فتق درمان نشده
- یبوست مزمن و مصرف زیاد مسکن های مخدر
- بیماری های التهابی روده مثل کرون
- سابقه تومور یا سرطان در دستگاه گوارش
- بیماری هایی که حرکت روده رو کند میکنند، مثل پارکینسون و دیابت طولانی
- کم تحرکی و بستری طولانی مدت
درمان انسداد روده
درمان به نوع و علت انسداد بستگی دارد و در بیمارستان انجام میشود:
1. بستری، سرم و استراحت روده
معمولا بیمار ناشتا میشود و سرم وریدی میگیرد. گاهی لوله از بینی تا معده گذاشته میشود تا گاز و مایع جمع شده خارج و فشار روده کم شود. در انسداد نسبی یا بعضی ایلئوس ها همین اقدامات کافی است و روده خودش باز میشود.
2. جراحی یا استنت
در انسداد کامل، علائم عارضه یا نبودن پاسخ به درمان اولیه، جراحی لازم میشود. ممکن است چسبندگی آزاد شود، فتق ترمیم شود یا قسمت آسیب دیده روده برداشته شود. در بعضی انسدادهای ناشی از تومور روده بزرگ، پزشک میتواند استنت بگذارد تا مسیر موقتا باز شود. انتخاب با تیم درمان است.
3. درمان ایلئوس
در ایلئوس باید علت رو پیدا کرد. گاهی کافی است داروی عامل قطع شود یا اختلال املاح و عفونت درمان شود. بیمار معمولا چند روز زیر نظر است.
4. سفتی مدفوع
اگر انسداد به خاطر گیر کردن مدفوع باشد، پزشک ممکن است با روش های خاص و کنترل شده مدفوع رو خارج کند. این کار در منزل و با روش های خانگی توصیه نمیشود.
مراقبت بعد از درمان و پیشگیری در منزل
بعد از ترخیص، غذا خوردن معمولا تدریجی شروع میشود. اول مایعات، بعد غذاهای نرم. رژیم دقیق را پزشک میگوید.
برای پیشگیری از مشکل مجدد:
- مایعات کافی بدهید، مگر پزشک محدودیت گذاشته باشد.
- فیبر رو آرام آرام زیاد کنید. زیاد کردن ناگهانی بدون آب کافی میتواند مشکل ساز شود.
- تا جایی که توان دارد راه رفتن روزانه داشته باشد.
- داروهای عامل یبوست رو با پزشک مرور کنید.
- الگوی دفع رو ثبت کنید و تغییر ناگهانی رو به پزشک بگویید.
- فتق و سابقه جراحی شکم رو در ویزیت ها یادآوری کنید.
ثبت منظم دفع، دارو و علائم خیلی وقت ها کار خانواده تنها نیست. یک مراقب باتجربه میتواند در این ثبت و پیگیری کمک کند.
توصیه و تجربه پرستاری در مراقبت از سالمند مبتلا به انسداد روده
در مراقبت از سالمند، چیزی که بیشتر از همه جان آدم را نجات میدهد زود متوجه شدن است. سالمندی که مشکل گوارشی دارد معمولا خودش دردش را درست توضیح نمیدهد. گاهی فقط میگوید «اشتها ندارم» یا «حالم خوب نیست». پس به جای پرسیدن «درد داری؟» بهتر است چند چیز را خودتان زیر نظر بگیرید: آخرین بار کی دفع داشته، گاز خارج میشود یا نه، شکمش بزرگتر شده یا نه، استفراغ کرده یا نه و مایعات را چقدر خورده است.
برای مثال، فرض کنید سالمندی که سابقه جراحی شکم دارد دو روز است کم غذا میخورد و میگوید شکمش سنگین است. خانواده فکر میکند یبوست است و یک ملین به او میدهد. شب شکمش سفت و بادکرده میشود و استفراغ میکند. در چنین موقعیتی تجربه پرستاری میگوید اشتباه اصلی دادن ملین بدون معاینه است. اگر از همان روز اول تغییر دفع و بی اشتهایی یادداشت و به پزشک گفته میشد، تشخیص زودتر انجام میشد و سالمند کمتر دچار کم آبی میشد.
چند توصیه عملی که مراقبان خانگی باید بدانند:
- دفع روزانه سالمند را ثبت کنید، حتی اگر کوچک به نظر برسد.
- اگر درد شکم همراه با نفخ و دفع نشدن گاز بود، به ملین و روش های خانگی پناه نبرید.
- هنگام استفراغ سر سالمند را به یک طرف بچرخانید تا وارد راه تنفس نشود.
- بعد از جراحی یا مصرف داروی مسکن قوی، الگوی دفع را دقیقتر زیر نظر بگیرید.
- تغییر ناگهانی هوشیاری، گیجی یا بی قراری را فقط به پیری نسبت ندهید.
- هنگام رفتن به بیمارستان، لیست داروها و سابقه جراحی ها را همراه ببرید.
جمع بندی
انسداد روده در افراد مسن یک وضعیت اورژانسی است و نباید به یبوست یا نفخ ساده نسبت داده شود. درد موجی شکم، سفتی و نفخ، استفراغ و دفع نشدن گاز و مدفوع علائم اصلی هستند، ولی در سالمند گاهی گیجی و بی حالی تنها نشانه است. تشخیص با معاینه و تصویربرداری انجام میشود و درمان از سرم و استراحت روده تا جراحی و استنت متفاوت است. تا رسیدن به پزشک ملین و تنقیه ندهید و تعلل نکنید.
سوالات متداول
آیا انسداد روده در سالمندان خودش خوب میشود؟
در بعضی انسدادهای نسبی یا ایلئوس ها با سرم و استراحت روده بهبود پیدا میکند، ولی این تصمیم باید توسط پزشک و در بیمارستان گرفته شود. منتظر ماندن در خانه خطرناک است.
با انسداد روده میشود دفع داشت؟
در انسداد نسبی ممکن است هنوز مقداری مدفوع یا گاز دفع شود. در انسداد کامل معمولا هیچ دفعی نیست. دفع داشتن دلیل بر نبود انسداد نیست.
ملین یا تنقیه خانگی برای انسداد روده مفید است؟
خیر، اگر احتمال انسداد میدهید نباید به سالمند ملین یا تنقیه داد. این کار میتواند حال بیمار رو بدتر کند. ابتدا باید پزشک معاینه کند.
فرق ایلئوس با انسداد روده چیست؟
در انسداد مکانیکی چیزی راه روده رو میبندد. در ایلئوس راه باز است ولی حرکت روده متوقف شده است. علائم شبیه هم است ولی درمان متفاوت است.
انسداد روده در کودکان هم علائم انسداد روده در سالمندان را دارد؟
علائم مشابه است ولی کودک کوچک نمیتواند درد رو توضیح دهد و ممکن است بی قراری، پاها رو جمع کردن و استفراغ سبز دیده شود.
