مدفوع سیاه، رنگ‌پریدگی ناگهانی، سرگیجه‌ای که با ایستادن بدتر می‌شود. این نشانه‌ها را در یک سالمند اغلب به حساب پیری یا کم‌خونی ساده می‌گذاریم. اما اگر پشت آن‌ها خونریزی معده باشد، هر ساعت اهمیت دارد.
خونریزی معده در افراد مسن بیشتر دیده می‌شود و پیامد جدی‌تری هم دارد، چون سالمندان معمولاً بیماری‌های همراه دارند و چند دارو را با هم مصرف می‌کنند. این راهنما برای خانواده‌ها و مراقبان نوشته شده است. توضیح می‌دهد خونریزی معده چگونه خودش را نشان می‌دهد، چرا در سالمندان گاهی بی‌سروصدا پیش می‌رود، کدام داروها خطر را بالا می‌برند، پزشک چطور آن را تشخیص و درمان می‌کند و چه زمانی باید فوراً اقدام کرد.
خونریزی معده چیست؟
خونریزی معده یعنی خروج خون از دیواره‌ی معده به داخل دستگاه گوارش. خودِ آن یک بیماری جداگانه نیست؛ نشانه‌ی این است که جایی از مخاط معده یا بخش‌های مجاور آن آسیب دیده است. پزشکان معمولاً آن را در گروه «خونریزی گوارش فوقانی» جای می‌دهند. این گروه خونریزی مری، معده و ابتدای روده‌ی باریک (دوازدهه) را شامل می‌شود. خونریزی از روده‌ی بزرگ و مقعد در گروه «خونریزی گوارش تحتانی» است و علت و درمان جداگانه‌ای دارد.
در سایت nature می‌خوانیم:
خونریزی دستگاه گوارش شمار قابل‌توجهی از سالمندان را درگیر می‌کند و یکی از دلایل شایع بستری شدن در بیمارستان است. این خونریزی می‌تواند از بخش فوقانی یا تحتانی دستگاه گوارش منشأ بگیرد و بیماران مبتلا به آن، با طیف متنوعی از علائم مراجعه می‌کنند. در سالمندان، ماهیت، شدت و پیامد خونریزی تحت تأثیر وجود بیماری‌های زمینه‌ای (هم‌ابتلایی‌ها) و مصرف داروهای ضدپلاکت قرار دارد. این مقاله مروری به بررسی روندها در اپیدمیولوژی و پیامدهای خونریزی دستگاه گوارش در بیماران سالمند می‌پردازد. همچنین، علل اختصاصی خونریزی‌های بخش فوقانی و تحتانی دستگاه گوارش مورد بحث قرار گرفته و توصیه‌هایی برای رویکردهای تشخیصی و درمانی مبتنی بر آندوسکوپی ارائه شده است.
انواع خونریزی معده؛ آشکار و پنهان
در خونریزی آشکار، خود فرد یا مراقب خون را می‌بیند: در استفراغ یا در مدفوع. در خونریزی پنهان، چیزی دیده نمی‌شود. خون به‌آرامی و کم‌کم از دست می‌رود و فقط نتیجه‌ی آن را می‌بینیم: کم‌خونی، خستگی، رنگ‌پریدگی. این نوع را معمولاً آزمایش خون یا آزمایش خون مخفی مدفوع نشان می‌دهد.
از نظر سرعت هم دو حالت وجود دارد. در خونریزی حاد، مقدار زیادی خون در مدت کوتاه از دست می‌رود و وضعیت اورژانسی است. در خونریزی مزمن، مقدار کمی خون در طول هفته‌ها یا ماه‌ها می‌رود و به کم‌خونی فقر آهن می‌انجامد.
چرا خونریزی معده در افراد مسن شایع‌تر و جدی‌تر است؟
چند عامل با هم دست به دست می‌دهند. اول، دیواره‌ی معده با افزایش سن آسیب‌پذیرتر می‌شود. دوم، سالمندان بیشتر از دیگران دارویی مصرف می‌کنند که معده را تحریک می‌کند یا خون را رقیق می‌کند: مسکن‌های ضدالتهابی برای درد مفاصل، آسپرین برای قلب و مغز، و داروهای ضدانعقاد. سوم، بیماری‌های همراه مثل بیماری قلبی، دیابت و بیماری کلیه، توان بدن را برای تحمل خون‌ازدست‌رفتن کم می‌کنند.
بررسی‌های مروری نشان می‌دهد در سالمندان حدود ۸۰ درصد خونریزی‌های گوارش فوقانی به زخم معده یا دوازدهه یا التهاب مری مربوط است. با این حساب، بخش بزرگی از این خونریزی‌ها قابل‌پیشگیری یا قابل‌درمان‌اند، به شرط آنکه زود دیده شوند.
علائم خونریزی معده در سالمندان
علائم به مقدار و سرعت خونریزی بستگی دارد. جدول زیر مهم‌ترین نشانه‌ها را کنار هم می‌گذارد.
| نشانه | معنی و توضیح |
| استفراغ خون قرمز روشن (هماتمز) | نشان می‌دهد خونریزی فعال و معمولاً شدید است. فوراً اورژانس. |
| استفراغ شبیه تفاله‌ی قهوه | خون مدتی در معده مانده و اسید آن را تیره کرده است. همین‌قدر جدی است. |
| مدفوع سیاه، قیری و بدبو (ملنا) | خون هضم‌شده از بالای دستگاه گوارش می‌آید. از نشانه‌های کلاسیک خونریزی معده یا دوازدهه است. |
| مدفوع قرمز تیره یا لخته‌دار | در خونریزی سنگین معده هم ممکن است دیده شود؛ اورژانس. |
| رنگ‌پریدگی، ضعف، سرگیجه هنگام ایستادن | نشانه‌ی افت حجم خون یا کم‌خونی. |
| غش یا حال بد ناگهانی | نشانه‌ی افت شدید فشار و خطر جدی است. |
| تنگی نفس، تپش قلب یا درد قفسه‌ی سینه | در سالمندان قلبی، کم‌خونی ناشی از خونریزی می‌تواند درد قلبی را تشدید کند. |
| خستگی طولانی و کم‌خونی بی‌دلیل | ممکن است نشانه‌ی خونریزی کم و پنهان باشد. |
علائم پنهان خونریزی معده
گاهی تنها نشانه‌ی خونریزی، همین خستگی مزمن و کم‌خونی است. سالمندی که ماه‌هاست بی‌حال‌تر شده، زود نفس‌نفس می‌زند و رنگش پریده، ممکن است خونریزی آهسته داشته باشد. پزشک در چنین موردی با آزمایش خون و در صورت نیاز آندوسکوپی دنبال منبع خونریزی می‌گردد. کم‌خونی فقر آهن در یک سالمند هرگز «طبیعی» به حساب نمی‌آید و علت آن را باید جست‌وجو کرد.
چرا گاهی هیچ دردی وجود ندارد؟
بسیاری از خانواده‌ها منتظر درد شدید شکم می‌مانند و چون دردی نمی‌بینند، خیالشان راحت می‌شود. در سالمندان این اطمینان فریبنده است. خونریزی گوارشی ممکن است بدون درد باشد، و بعضی بیماری‌ها یا داروها نشانه‌ها را می‌پوشانند. برای نمونه، دیابت یا داروهای کاهنده‌ی ضربان قلب مثل بتابلاکرها ممکن است مانع از تند شدن نبض شوند، یعنی همان علامتی که در شرایط عادی ما را هشدار می‌دهد. پس به‌جای انتظار برای درد، به تغییر رنگ مدفوع، ضعف ناگهانی و رنگ‌پریدگی توجه کنید.
علت‌های خونریزی معده در سالمندان
| علت | توضیح |
| زخم معده و دوازدهه | شایع‌ترین علت. زخم به رگ‌های دیواره می‌رسد و خونریزی می‌کند. |
| گاستریت و فرسایش مخاط | التهاب و آسیب سطحی مخاط، اغلب به‌دلیل دارو، الکل یا عفونت. |
| باکتری هلیکوباکتر پیلوری | عفونتی که یکی از علل مهم زخم است و با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود. |
| مسکن‌های ضدالتهابی و آسپرین | مخاط معده را تضعیف می‌کنند. در سالمندان یکی از علل مهم و قابل‌پیشگیری‌اند. |
| داروهای ضدانعقاد و ضدپلاکت | خود زخم نمی‌سازند، اما اگر زخم یا آسیبی باشد، خونریزی را شدیدتر و درمان آن را سخت‌تر می‌کنند. |
| التهاب مری | گاهی به‌دلیل ماندن قرص در مری ایجاد می‌شود، به‌ویژه وقتی سالمند قرص را کم‌آب یا لحظه‌ای پیش از خوابیدن مصرف می‌کند. |
| واریس مری و معده | رگ‌های متسع‌شده، معمولاً در بیماران کبدی؛ خونریزی آن‌ها اغلب شدید است. |
| پارگی مالوری‌ویس | پارگی محل اتصال مری و معده، پس از استفراغ شدید. |
| ضایعات عروقی | رگ‌های شکننده‌ی دیواره‌ی معده، مثل ضایعه‌ی دیولافوی و اکتازی عروق آنترال. |
| تومورها | سرطان یا ضایعه‌ی خوش‌خیم معده می‌تواند آهسته یا ناگهانی خونریزی کند. |
| مواد سوزاننده | بلعیدن مواد خورنده یا شیمیایی، که مخاط را آسیب می‌زند. |
داروهایی که خطر خونریزی را بالا می‌برند
در پژوهش‌ها، سالمندان مبتلا به خونریزی گوارش فوقانی اغلب یکی از این داروها را مصرف می‌کرده‌اند: ضدپلاکت، ضدانعقاد یا مسکن ضدالتهابی. در یک بررسی گروه سالمندان بستری‌شده، حدود ۳۵ درصد ضدپلاکت و حدود ۲۸ درصد ضدانعقاد مصرف می‌کردند. مسکن‌های ضدالتهابی غیراستروئیدی، مثل ایبوپروفن و دیکلوفناک، خطر خونریزی معده را چند برابر می‌کنند. آسپرین هم حتی با دوز کم بی‌خطر نیست؛ در پژوهش بزرگ «ASPREE» روی نزدیک به ۱۹ هزار سالمند سالم، مصرف آسپرین کم‌دوز خطر خونریزی عمده را بالا برد. ترکیب آسپرین با کلوپیدوگرل، بر اساس یک مرور، خطر خونریزی عمده‌ی گوارشی را حدود ۹۳ درصد افزایش می‌دهد.
این به آن معنی نیست که این داروها را کنار بگذارید. بسیاری از سالمندان به آسپرین یا ضدانعقاد برای پیشگیری از سکته‌ی قلبی و مغزی نیاز دارند و قطع ناگهانی آن‌ها هم خطرناک است. کاری که باید کرد، گفت‌وگو با پزشک است: آیا این دارو هنوز لازم است؟ آیا باید همراه آن دارای محافظ معده مصرف شود؟ بررسی‌ها نشان می‌دهد در سالمندانی که ضدپلاکت، ضدانعقاد یا مسکن ضدالتهابی مصرف می‌کنند، دارای مهارکننده‌ی پمپ پروتون (مثل امپرازول) خطر عوارض خونریزی را کم می‌کند. تصمیم درباره‌ی تجویز آن با پزشک است.
آیا خونریزی معده خطرناک است؟
بله، می‌تواند باشد، و در سالمندان باید جدی‌تر گرفت. عوارض اصلی عبارت‌اند از افت فشار و شوک، که در خونریزی سنگین بدن را از خون و اکسیژن کافی محروم می‌کند. کم‌خونی فقر آهن در خونریزی‌های آهسته رایج است. در بیماران قلبی، کم‌خونی ناشی از خونریزی می‌تواند درد قفسه‌ی سینه یا نارسایی قلب را بدتر کند. و بازگشت خونریزی هم ممکن است. طبق راهنماها، بیشترین خطر بازگشت در ۷۲ ساعت پس از آندوسکوپی است و برای همین در این مدت مراقبت و دارو شدیدتر است.
خبر امیدوارکننده این است که اگر خونریزی به‌موقع تشخیص و درمان شود، بیشتر زخم‌ها با آندوسکوپی و دارو درمان می‌شوند و جراحی امروز به‌ندرت لازم است.
اگر سالمند علائم خونریزی داشت، همین حالا چه کنیم؟
در لحظه‌ی بحران، مهم‌ترین کار تماس با اورژانس است، نه جست‌وجوی علت. جدول زیر کارهای ساده‌ای را فهرست می‌کند که تا رسیدن کمک می‌توانید انجام دهید.
| کار | نکته |
| با ۱۱۵ تماس بگیرید | نگویید «کمی بدحال است». بگویید استفراغ خونی یا مدفوع سیاه دارد. |
| او را آرام نگه دارید | اگر استفراغ دارد، به پهلو بخوابانید تا خون یا محتویات معده وارد مجرای تنفس نشود. |
| چیزی نخورانید و ننوشانید | ممکن است برای آندوسکوپی یا جراحی لازم باشد معده خالی بماند. |
| دارو ندهید | به‌ویژه آسپرین، ایبوپروفن یا هر مسکن دیگر؛ این‌ها خونریزی را بدتر می‌کنند. |
| لیست داروها را آماده کنید | نام داروها، به‌ویژه ضدانعقاد، آسپرین و مسکن‌ها، به تیم درمان کمک بزرگی می‌کند. |
| ببینید و یادداشت کنید | رنگ و مقدار تقریبی استفراغ یا مدفوع و ساعت شروع، به تشخیص کمک می‌کند. |
تشخیص خونریزی معده
پزشک اول از ماجرا می‌پرسد: چه علائمی، از کِی، و چه دارویی. بعد علائم حیاتی را بررسی می‌کند. فشار و نبض مهم‌اند و گاهی افت فشار هنگام ایستادن را هم می‌سنجد. آزمایش خون برای ارزیابی هموگلوبین و سایر شاخص‌ها انجام می‌شود، و آزمایش گروه خون برای آمادگی به انتقال خون.
تشخیص قطعی و محل خونریزی را آندوسکوپی مشخص می‌کند. در این روش لوله‌ی باریک و انعطاف‌پذیری از دهان به معده می‌رود و پزشک می‌تواند همان‌جا خونریزی را هم متوقف کند. طبق راهنمای کالج گوارش آمریکا، آندوسکوپی ترجیحاً ظرف ۲۴ ساعت پس از مراجعه انجام می‌شود. اگر پزشک به هلیکوباکتر پیلوری مشکوک باشد، آزمایش آن (مثلاً آزمایش مدفوع) هم انجام می‌شود. در خونریزی پنهان، آزمایش خون مخفی مدفوع و بررسی کم‌خونی نقش دارد.
درمان خونریزی معده در سالمندان
درمان به علت و شدت خونریزی بستگی دارد، اما مسیر کلی در بیشتر موارد مشابه است.
اقدامات اولیه در بیمارستان
نخست، پایدار کردن بیمار. سرم وریدی برای جبران مایعات داده می‌شود، علائم حیاتی مرتب پایش می‌شود و آزمایش‌ها تکرار می‌گردد. اگر افت هموگلوبین شدید باشد، انتقال خون انجام می‌شود. در سالمندان، به‌ویژه بیماران قلبی، این کار با دقت و نظارت صورت می‌گیرد.
آندوسکوپی درمانی
در بیشتر زخم‌های خونریزی‌دهنده، آندوسکوپی هم تشخیص است و هم درمان. پزشک می‌تواند دارو را به محل زخم تزریق کند، رگ خونریزی‌دهنده را با گرما ببندد یا با کلیپس مسدود کند. اگر خونریزی برگردد، ممکن است آندوسکوپی تکرار شود.
داروهای کاهنده‌ی اسید و درمان عفونت
مهارکننده‌های پمپ پروتون، که ترشح اسید معده را کم می‌کنند، پایه‌ی دارودرمانی‌اند. طبق راهنما، پس از آندوسکوپی، دوز بالای آن حدود سه روز و سپس دوز معمولی دو بار در روز تا حدود دو هفته ادامه می‌یابد؛ مقدار دقیق را پزشک تعیین می‌کند. اگر آزمایش هلیکوباکتر پیلوری مثبت باشد، دوره‌ی آنتی‌بیوتیک برای ریشه‌کن کردن آن لازم است و درمان این عفونت از عود زخم جلوگیری می‌کند.
آمبولیزاسیون و جراحی
اگر با آندوسکوپی نتوان خونریزی را مهار کرد، رادیولوژیست می‌تواند رگ خونریزی‌دهنده را از طریق کاتتر مسدود کند (آمبولیزاسیون). جراحی آخرین گزینه است و امروز به‌ندرت لازم می‌شود.
مراقبت از سالمند پس از ترخیص در خانه
رفتن به خانه پایان ماجرا نیست. چند اصل ساده، خطر بازگشت را کم می‌کند.
اول، داروی محافظ معده را تا زمانی که پزشک گفته ادامه دهید و زودتر قطع نکنید. دوم، درباره‌ی داروهای قلبی و ضدانعقاد تصمیم را پزشک می‌گیرد. در راهنماها، ازسرگیری ضدانعقادها معمولاً چند روز تا دو هفته پس از خونریزی در نظر گرفته می‌شود و بسته به خطر لخته‌شدن و خونریزی فرق می‌کند، پس هرگز خودتان آن را شروع یا قطع نکنید. سوم، مسکن‌های ضدالتهابی را بدون نظر پزشک ندهید؛ پزشک یا داروساز می‌تواند جایگزین ایمن‌تری پیشنهاد کند. چهارم، الکل و سیگار برای سالمندی که زخم معده داشته ممنوع است. پنجم، جلسه‌ی پیگیری را از دست ندهید؛ در بسیاری از موارد پزشک آندوسکوپی کنترل برای اطمینان از ترمیم زخم و آزمایش پاک شدن هلیکوباکتر را توصیه می‌کند.
در تغذیه، رژیم دقیق را پزشک یا متخصص تغذیه تعیین می‌کند، اما غذاهای سبک، وعده‌های کوچک‌تر و پرهیز از غذاهای خیلی تند و چرب معمولاً راحت‌تر تحمل می‌شوند. کم‌خونی ناشی از خونریزی هم ممکن است نیاز به مکمل آهن داشته باشد که فقط با تجویز پزشک مصرف می‌شود.
پیشگیری از خونریزی معده در سالمندان
پیشگیری در سالمندان بیشتر حول دارو می‌چرخد. سالمندی که مسکن ضدالتهابی یا آسپرین مصرف می‌کند، باید از پزشک بپرسد آیا هنوز به آن نیاز دارد و اگر دارد، آیا باید همراه آن مهارکننده‌ی پمپ پروتون بگیرد. هلیکوباکتر پیلوری را در سالمندان دارای سابقه‌ی زخم باید آزمایش و درمان کرد. قرص‌ها را همیشه با یک لیوان کامل آب و در حالت نشسته یا ایستاده مصرف کنید و بلافاصله پس از آن دراز نکشید، چون ماندن قرص در مری می‌تواند التهاب و زخم ایجاد کند. الکل را کنار بگذارید و سیگار را ترک کنید. شست‌وشوی دست پیش از غذا و پس از توالت هم انتقال هلیکوباکتر را کم می‌کند.
نکته‌ی دیگر، مرور دوره‌ای داروهاست. سالمندی که چند پزشک مختلف دارد، ممکن است بی‌خبر دو مسکن ضدالتهابی هم‌زمان مصرف کند. یک بار در سال تمام قرص‌ها را به یک پزشک یا داروساز نشان دهید.
چه زمانی به پزشک یا اورژانس مراجعه کنیم؟
| نشانه | اقدام |
| استفراغ خونی یا شبیه تفاله‌ی قهوه | فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید. |
| مدفوع سیاه و قیری یا خونی | فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به اورژانس بروید. |
| غش، گیجی ناگهانی، رنگ‌پریدگی شدید | اورژانس ۱۱۵. |
| درد ناگهانی و شدید شکم | اورژانس؛ ممکن است زخم سوراخ شده باشد. |
| درد قفسه‌ی سینه یا تنگی نفس همراه با بی‌حالی | اورژانس. |
| خستگی طولانی، رنگ‌پریدگی، سوزش یا دل‌درد مداوم | در همین هفته به پزشک مراجعه کنید. |
| مصرف طولانی مسکن یا آسپرین بدون محافظ معده | با پزشک یا داروساز مشورت کنید. |
جمع‌بندی
خونریزی معده در سالمندان گاهی با استفراغ خونی خودش را آشکار می‌کند و گاهی فقط با خستگی و کم‌خونی. در هر دو حالت، نباید آن را به حساب پیری گذاشت. مدفوع سیاه، استفراغ خونی و غش ناگهانی هشدارهای اورژانسی‌اند و باید فوراً با ۱۱۵ تماس گرفت.
خبر خوب این است که بخش بزرگی از این خونریزی‌ها قابل‌پیشگیری‌اند. اگر امروز می‌خواهید قدمی بردارید، فهرست کامل داروهای سالمند را بنویسید و در اولین فرصت با پزشک یا داروساز مرور کنید. بپرسید کدام دارو واقعاً لازم است و کدام می‌تواند معده را در خطر بگذارد.
پرسش‌های متداول
شایع‌ترین علت خونریزی معده در سالمندان چیست؟
زخم معده و دوازدهه. در سالمندان معمولاً دارو، به‌ویژه آسپرین و مسکن‌های ضدالتهابی، و عفونت هلیکوباکتر پیلوری در ایجاد آن نقش دارند.
مدفوع سیاه همیشه نشانه‌ی خونریزی معده است؟
نه همیشه. مکمل آهن، بیسموت و برخی غذاها هم مدفوع را تیره می‌کنند. تفاوت در این است که مدفوع ناشی از خونریزی معمولاً قیری، چسبناک و بدبوست و اغلب با ضعف و رنگ‌پریدگی همراه می‌شود. اگر مطمئن نیستید، با پزشک تماس بگیرید.
آیا خونریزی معده خودبه‌خود بند می‌آید؟
گاهی خونریزی‌های کوچک خودبه‌خود متوقف می‌شوند، اما نمی‌توان از ابتدا فهمید کدام‌یک چنین است. چون خطر بازگشت وجود دارد، هر خونریزی مشکوک باید ارزیابی شود.
خونریزی معده با زخم معده چه فرقی دارد؟
زخم معده یک بیماری است و خونریزی یکی از عوارض آن است. زخمی که خونریزی نکند، معمولاً با درد و سوزش خودش را نشان می‌دهد. زخم خونریزی‌دهنده علائمی مثل استفراغ خونی یا مدفوع سیاه دارد.
آیا باید آسپرین را بعد از خونریزی قطع کرد؟
این تصمیم فقط با پزشک است. اگر آسپرین برای بیماری قلبی لازم باشد، قطع آن هم خطر دارد. پزشک تعادل خطر لخته و خونریزی را می‌سنجد و گاهی آسپرین را با محافظ معده ادامه می‌دهد.
بعد از خونریزی معده، سالمند چقدر باید بستری بماند؟
مدت بستری به شدت خونریزی، علت و بیماری‌های همراه بستگی دارد. خونریزی‌های کم‌خطر ممکن است زودتر مرخص شوند، اما در موارد متوسط تا شدید، چند روز بستری لازم است.
