تمیز کردن سالمند پس از اجابت مزاج برای بسیاری از خانوادهها دشوارترین بخش مراقبت است. نگرانی از آسیبزدن، شرم سالمند، بو و خستگی همه با هم جمع میشوند. اگر مراحل را بشناسید و وسایل مناسب داشته باشید، کار آرامتر، سریعتر و ایمنتر انجام میشود.
در این راهنما شستوشوی سالمند در تخت، تعویض پوشک، مراقبت از پوست برای پیشگیری از زخم بستر، انتخاب وسایل دستشویی و آنچه درباره سفتی مدفوع و یبوست باید بدانید به زبان ساده آمده است. این راهنما برای مراقبان و نزدیکان سالمند و سهولت در نگهداری از سالمند بسیار کاربردی است.
آمادگی و وسایل لازم پیش از شروع
مهمترین آمادگی، گفتوگو است. پیش از آغاز، با لحن آرام بگویید چه کاری میخواهید انجام دهید، در را ببندید و بدن سالمند را فقط به اندازهی لازم باز کنید. سالمندی که احساس میکند شرمنده یا سربار است، بدنش را سفت میکند و همین کار را سختتر و دردناکتر میکند. حفظ حریم و آبروی او بخشی از خود مراقبت است، نه تشریفات.
سپس همهی وسایل را پیش از باز کردن پوشک در دسترس بگذارید. وسط کار نمیتوان سالمند را رها کرد و دنبال وسیله گشت.
| وسیله | چرا لازم است |
| دستکش یکبارمصرف | از انتقال آلودگی جلوگیری میکند. هنگام جابهجایی بین ناحیهی کثیف و تمیز باید تعویض شود. |
| دستمال یا پارچهی نرم، بدون عطر و الکل | عطر و الکل پوست حساس سالمند را خشک و تحریک میکنند. |
| شویندهی ملایم مخصوص پوست یا شویندهی بدونآبکشی | پوست سالم اندکی اسیدی است. صابون معمولی قلیاییتر است و لایهی محافظ پوست را بیشتر به هم میزند. |
| آب ولرم و ظرف جداگانه | آب خیلی گرم پوست نازک سالمند را میسوزاند. |
| کرم محافظ پوست (ضدرطوبت) | پوست را در برابر تماس بعدی با ادرار و مدفوع محافظت میکند. |
| پوشک و زیرانداز تمیز | از آمادهبودن آنها قبل از شروع، زمان باز بودن پوست کم میشود. |
| کیسهی زبالهی دربسته | پوشک آلوده را سریع از اتاق خارج میکند. |
| بالش کوچک | هنگام خواباندن به پهلو بین زانوها گذاشته میشود و فشار را کم میکند. |
شستوشوی سالمند در تخت پس از اجابت مزاج
اصل کار این است که مدفوع زودتر از پوست برداشته شود، تمیز کردن ملایم باشد و پوست بعد از آن خشک و محافظتشده بماند. اگر سالمند خیلی سنگین است یا نمیتواند خودش را نگه دارد، بهتر است دو نفر کمک کنند؛ یکی شانه و لگن را نگه دارد و دیگری تمیز کند. جدول زیر مراحل را بهترتیب نشان میدهد.
| گام | کار | دلیل |
| ۱ | دستها را بشویید و دستکش بپوشید. به سالمند بگویید چه میکنید. | کاهش آلودگی و ترس. |
| ۲ | چسبهای پوشک را باز کنید و قسمت جلو را بین پاها پایین بیاورید. بیشتر مدفوع را با همان پوشک یا دستمال جمع کنید. | مدفوع کمتر روی پوست پخش میشود. |
| ۳ | سالمند را با کمک ملحفهی زیرین یا با دو نفر به پهلو بخوابانید. بالش را بین زانوها بگذارید. | کشیدن بدن روی تشک به پوست نازک آسیب میزند. |
| ۴ | ناحیه را از جلو به عقب و با فشار کم پاک کنید. برای خانمها این جهت، خطر عفونت ادراری را کمتر میکند. | جلوگیری از انتقال باکتریهای روده به مجرای ادراری. |
| ۵ | پوست را با آب ولرم و شویندهی ملایم بشویید و سپس با ضربهی آرام خشک کنید. چینهای پوستی را هم خشک کنید. | رطوبت و مالش، پوست را ضعیف میکنند. |
| ۶ | لایهی نازکی از کرم محافظ بمالید. | مانع تماس مستقیم پوست با ادرار و مدفوع میشود. |
| ۷ | زیرانداز و پوشک تمیز بگذارید. ملحفه باید خشک و بدون چروک باشد. | چروک ملحفه فشار موضعی ایجاد میکند. |
| ۸ | پوشک آلوده را در کیسهی دربسته بگذارید، دستکش را دربیاورید و دستها را بشویید. | ایمنی خودتان و دیگران. |
اگر مدفوع روی پوست خشک شده است، آن را با پارچهی خیس و آب ولرم نرم کنید و نمالید. مالیدن، پوست را زخم میکند. هر بار هنگام شستوشو، رنگ پوست، رنگ و قوام مدفوع و وجود خون یا بوی غیرعادی را نگاه کنید و در دفترچه یادداشت کنید. این یادداشتها برای پزشک اطلاعات ارزشمندی است.
راهنماهای مراقبت از پوست توصیه میکنند پس از هر بار بیاختیاری، پوست هرچه زودتر تمیز شود. تماس طولانی پوست با ادرار و مدفوع باعث التهاب پوست و در نهایت آسیبهای جدیتر میشود. پس زود تمیز کردن، از شدت تمیز کردن مهمتر است.
چگونه سالمند را پوشک کنیم؟
پوشک خوب یعنی اندازهی درست. پوشکی که بزرگ باشد نشت میکند و چین میخورد، و پوشکی که تنگ باشد روی پوست فشار میآورد. اندازه را از دور باسن بگیرید و راهنمای سایز محصول را ببینید. جدول زیر انواع رایج را مقایسه میکند.
| نوع پوشک | مناسب چه کسی | نکته |
| پوشک چسبی | سالمندان وابسته به تخت یا کسانی که نمیتوانند بایستند | تعویض در حالت خوابیده راحتتر است. |
| پوشک شورتی | سالمندانی که میتوانند بایستند یا راه بروند | استقلال بیشتری میدهد و برای رفتن به توالت راحتتر است. |
| پد یا نوار جداگانه | بیاختیاری خفیف | در موارد مدفوع زیاد کافی نیست. |
برای پوشاندن پوشک چسبی در تخت: سالمند را به پهلو بخوابانید و نیمهی پوشک را مثل یک لایه زیر او بگذارید. وسط پوشک باید روی ستون فقرات قرار گیرد. او را به پشت برگردانید و قسمت جلو را از بین پاها بالا بیاورید. چسبهای پایین را کمی رو به بالا و چسبهای بالا را کمی رو به پایین ببندید. دو انگشت باید بین پوشک و بدن جا شود. لبههای دور پا را بیرون بکشید تا نشت نکنند.
پس از هر بار مدفوع، پوشک بلافاصله عوض شود. برای ادرار هم صبر نکنید تا پوشک کاملاً پر شود؛ نشانگر رطوبت و دستور تولیدکننده را ببینید و پوست را مرتب بررسی کنید. پوشک مرطوب، راه اصلی التهاب پوست است.
وسیله کمکی برای تعویض پوشک سالمند
چند وسیله، بار کار را برای شما و فشار را برای سالمند کم میکند. ملحفهی کشویی (ملحفهی زیرین که با کشیدن آن بدن بدون مالش جابهجا میشود) برای چرخاندن در تخت بسیار مفید است. زیرانداز یکبارمصرف تشک را تمیز نگه میدارد. تشک مواج یا تشک ضدزخم بستر فشار روی نقاط استخوانی را کم میکند. تخت با ارتفاع قابلتنظیم هم کمر مراقب را حفظ میکند. این وسایل را پیش از خرید، با مشورت پرستار یا کاردرمانگر انتخاب کنید، چون نیاز هر سالمند فرق دارد.
بهداشت فردی سالمندان وابسته به تخت
سالمندی که بیشتر وقتش در تخت میگذرد، به برنامهی روزانهی ثابت نیاز دارد. پوست را هر روز در نقاط استخوانی مثل دنبالچه، پاشنه، لگن و آرنج نگاه کنید. صورت و دهان و دندانها را هر روز تمیز کنید. ناخنها را کوتاه نگه دارید، چون ناخن بلند پوست نازک را خراش میدهد. ملحفه را اگر خیس یا آلوده شد بلافاصله و در غیر این صورت هر روز عوض کنید.
حمام کامل در تخت لازم نیست هر روز انجام شود، اما ناحیهی تناسلی و باسن باید هر بار پس از اجابت مزاج تمیز شود. هنگام شستوشوی بدن، همیشه یک قسمت را باز کنید و بشویید و بپوشانید تا سالمند سرد نشود و شرمنده نماند.
پیشگیری از زخم بستر و التهاب پوست سالمند
دو مشکل پوستی را از هم جدا کنید. التهاب پوست ناشی از بیاختیاری، در اثر تماس طولانی پوست با ادرار و مدفوع ایجاد میشود و معمولاً بهصورت قرمزی در ناحیهی باسن و بین پاها دیده میشود. زخم بستر در اثر فشار طولانی روی نقاط استخوانی به وجود میآید. این دو با هم ارتباط دارند، چون پوست ملتهب و خیس زودتر آسیب میبیند.
راهنمای بینالمللی پیشگیری از زخم فشاری (NPIAP، EPUAP و PPPIA، ۲۰۱۹) پاکسازی سریع پوست پس از بیاختیاری، استفاده از پاککنندهی دارای pH نزدیک به پوست و استفاده از کرم محافظ را برای پیشگیری مطرح میکند. جزوههای آموزشی دانشگاههای علوم پزشکی ایران هم بر تعویض سریع ملحفهی خیس و تعویض فوری پوشک پس از مدفوع تأکید دارند.
| اقدام | توضیح |
| تغییر وضعیت منظم | بسیاری از جزوههای آموزشی ایران هر دو ساعت را توصیه میکنند. برنامهی دقیق با توجه به تشک و وضعیت سالمند را پرستار تعیین کند. |
| بازدید روزانهی پوست | قرمزی که با فشار انگشت محو نمیشود، نشانهی خطر است. |
| ماساژ نواحی استخوانی | توصیه نمیشود؛ شواهد، فایدهای برای آن در پیشگیری نشان نداده است. |
| ملحفهی خشک و بدون چروک | رطوبت و چروک هر دو فشار و مالش ایجاد میکنند. |
| تغذیه و مایعات کافی | در بهبود پوست نقش دارد؛ مقدار را با پزشک هماهنگ کنید. |
اگر قرمزی با مراقبت منظم طی چند روز بهتر نشد، پوست باز شد یا مایع از آن ترشح کرد، پرستار یا پزشک را در جریان بگذارید. هیچ کرمی را بدون مشورت روی زخم باز نگذارید.
نگهداری از سالمند پوشکی در منزل
مراقبت از سالمند پوشکی در خانه فقط تعویض پوشک نیست. اتاق باید گرم، دارای تهویه و نزدیک به سرویس بهداشتی باشد. وسایل را در یک سبد یا قفسهی ثابت بگذارید تا هر بار دنبالشان نگردید. برای ثبت زمان تعویض، ساعت مدفوع و ادرار و وضعیت پوست یک برگهی ساده کنار تخت بگذارید.
مراقب هم مراقبت نیاز دارد. بلند کردن و چرخاندن سالمند به مرور کمر را خسته میکند. اگر مراقب اصلی تنهاست، کمک گرفتن از اعضای خانواده یا پرستار حرفهای نشانهی ضعف نیست؛ برای هر دو طرف ایمنتر است.
پرستاری از سالمند پوشکی؛ برنامهی روزانه
| زمان | کار |
| صبح | تعویض پوشک، شستوشوی ناحیه، بازدید پوست، تغییر وضعیت، تمیز کردن دهان و صورت. |
| بعد از هر وعدهی غذا | کمک به نشستن، پرسیدن دربارهی نیاز به دستشویی، فرصت دادن برای اجابت مزاج. |
| طول روز | تغییر وضعیت منظم، نوشیدن مایعات (مگر پزشک محدودیت گذاشته باشد)، بررسی خیسبودن. |
| شب | تعویض پوشک، کرم محافظ، بررسی ملحفه، قراردادن بالشهای حمایتی. |
پرستار سالمند پوشکی؛ چگونه انتخاب کنیم؟
اگر تصمیم دارید پرستار بگیرید، تجربهی پوشکگذاری و مراقبت از پوست را بپرسید، نه فقط سابقهی کاری را. سالمند در این لحظهها آسیبپذیر است و رفتار محترمانهی مراقب اهمیت بالایی دارد.
| پرسش | پاسخ مطلوب |
| چه آموزشی دیدهاید؟ | گواهی یا سابقهی مشخص در مراقبت از سالمند و زخم بستر. |
| هنگام تعویض پوشک چه مراحلی را انجام میدهید؟ | دستکش، تمیز کردن از جلو به عقب، خشک کردن، کرم محافظ و بازدید پوست را بتواند توضیح دهد. |
| اگر قرمزی یا زخم دیدید چه میکنید؟ | به شما یا پزشک اطلاع میدهد و خودسرانه درمان نمیکند. |
| چطور سالمند را جابهجا میکنید؟ | از ملحفهی کشویی یا کمک نفر دوم استفاده میکند و بدن را نمیکشد. |
| حریم سالمند را چگونه حفظ میکنید؟ | پیش از شروع توضیح میدهد و بدن را میپوشاند. |
وسیله کمکی برای دستشویی سالمندان
اگر سالمند هنوز میتواند از تخت به صندلی منتقل شود، استفاده از توالت یا صندلی توالت کنار تخت بهتر از پوشک است. حالت نشسته، دفع را آسانتر میکند و پوشک کمتر لازم میشود. جدول زیر وسایل رایج را مقایسه میکند.
| وسیله | کاربرد | نکتهی ایمنی |
| صندلی توالت کنار تخت | برای کسی که توان منتقلشدن دارد اما راه رفتن تا توالت دشوار است | چرخها قفل شود و ظرف پس از هر بار شسته شود. |
| بلندکنندهی توالت فرنگی | ارتفاع نشیمن را زیاد میکند | باید محکم روی کاسه ثابت شود و تکان نخورد. |
| قاب یا محافظ دور توالت | دستههایی در دو طرف برای تکیهدادن | ظرفیت وزنی آن را از فروشنده بپرسید. |
| دستگیرهی دیواری | برای بلند شدن و نشستن | باید به دیوار محکم و مطمئن نصب شود. |
| زیرپایی | قراردادن پاها در حالت بالاتر برای دفع آسانتر | سطح ضدلغزش داشته باشد. |
| کفپوش ضدلغزش | جلوگیری از سر خوردن | خیسی کف سرویس را همیشه خشک کنید. |
توالت فرنگی سالمندان
توالت فرنگی با ارتفاع معمولی برای بسیاری از سالمندان پایین است. نشستن و بلند شدن از آن به قدرت پا و تعادل نیاز دارد و ممکن است باعث زمینخوردن شود. ارتفاع مناسب به قد و توان سالمند بستگی دارد و باید بلند شدن را آسان کند؛ در صورت امکان، از کاردرمانگر بخواهید آن را تعیین کند. برای دفع، یک زیرپایی کوچک میتواند وضعیت نشستن را بهتر کند. اگر فضا اجازه میدهد، نصب توالت فرنگی کمی بلندتر یا استفاده از بلندکننده بهتر از توالت زمینی است.
محافظ توالت فرنگی سالمندان
منظور از محافظ توالت فرنگی در بازار، معمولاً قاب یا نشیمن حفاظتی است که دور یا روی کاسه قرار میگیرد و دو دسته برای تکیهدادن دارد. این وسیله برای سالمندی که هنگام نشستن و بلند شدن تعادل ندارد کمک بزرگی است. قبل از خرید، عرض نشیمن را با فاصلهی کاسهی خودتان مقایسه کنید و ثبات آن را روی توالت امتحان کنید. وسیلهای که تکان بخورد، از نبودنش خطرناکتر است.
دستگیره توالت فرنگی سالمندان
دستگیرهی کنار توالت فرنگی باید در محلی نصب شود که سالمند بدون چرخیدن زیاد بتواند آن را بگیرد؛ معمولاً در دیوار کنار کاسه و کمی جلوتر از نشیمن. یک دستگیرهی افقی برای نشستن و یک دستگیرهی عمودی برای کمک به ایستادن، ترکیب رایج است. محل دقیق را باید با توجه به دست غالب و ضعف یک طرف بدن سالمند تعیین کرد؛ در صورت امکان از کاردرمانگر کمک بگیرید.
دستگیره توالت سالمندان
مهمترین نکتهی دستگیره، نصب آن است. دستگیرهای که به دیوار سست یا کاشی تنها وصل شده باشد، هنگام تکیهی وزن بدن جدا میشود. دستگیرههای مکشی ممکن است جدا شوند؛ برای تکیهی وزن بدن، نوع نصبشدهی محکم به دیوار را در نظر بگیرید و حداکثر وزن مجاز را از سازنده بپرسید. قطر آن هم باید طوری باشد که دست بهراحتی دور آن بسته شود. بعد از نصب، خودتان با وزن بدن امتحانش کنید.
اجابت مزاج طبیعی در سالمندان
عدد ثابت و یکسانی برای همهی سالمندان وجود ندارد. تغییر نسبت به الگوی همیشگی خود فرد مهمتر است. اگر کسی همیشه یک روز در میان اجابت مزاج داشته و حالا چند روز متوالی ندارد، یا مدفوعش ناگهان آبکی یا خونی شده، باید به آن توجه کرد. برای ارزیابی قوام مدفوع، مراکز مراقبت از «جدول بریستول» استفاده میکنند که شکل مدفوع را از سفت و گلولهای تا آبکی طبقهبندی میکند.
چند عادت ساده به اجابت مزاج طبیعی کمک میکند. زمان ثابت، بهویژه بعد از غذا، فرصت خوبی است. نشستن با زانوهای کمی بالاتر از لگن یا قراردادن زیرپایی کوچک زیر پاها، دفع را آسانتر میکند. حرکت روزانه، حتی در حد نشستن و ایستادن با کمک، روده را فعال نگه میدارد. مصرف مایعات و فیبر کافی هم اهمیت دارد؛ یکی از مراجع بالینی ۲۰ تا ۳۵ گرم فیبر در روز را برای بزرگسالان میآورد، اما افزایش آن باید تدریجی و با هماهنگی پزشک باشد، بهویژه اگر سالمند بیماری قلبی یا کلیوی و محدودیت مایعات دارد. اگر سالمند احساس دفع دارد، او را معطل نکنید.
بعضی داروها یبوست میآورند. اگر یبوست پس از شروع داروی جدید پیدا شد، این را با پزشک در میان بگذارید. دارو را خودسرانه قطع نکنید.
درمان اجابت مزاج سخت در سالمندان
اگر مدفوع سفت و دفع دشوار است، اولین گام، رعایت همان عادتهاست: زمان منظم، وضعیت درست نشستن، مایعات و فیبر کافی و حرکت. اگر این اقدامات کافی نبود، پیش از استفاده از ملین یا هر دارویی با پزشک مشورت کنید. انتخاب دارو و مقدار آن به سن، بیماریهای همراه و داروهای دیگر بستگی دارد و در این راهنما نام دارو یا مقدار پیشنهاد نمیکنیم.
نکتهی بسیار مهم این است که اگر مدفوع سفت در رکتوم گیر کند (فکال ایمپکشن)، مایعات میتوانند از اطراف آن عبور کنند و به شکل آبکی نشت کنند. این وضعیت «اسهال سرریز» نام دارد و ممکن است شبیه اسهال معمولی به نظر برسد. اگر سالمندی یبوست طولانی دارد و ناگهان مدفوع آبکی دارد، اول به فکر انسداد باشید و پزشک را در جریان بگذارید. بیرون آوردن مدفوع سفت با دست یا ابزار، کار کادر درمان است و انجام آن در خانه میتواند به روده آسیب بزند.
| نشانه | چه کنیم |
| مدفوع آبکی همراه با یبوست چند روزه | به پزشک اطلاع دهید و خودسرانه داروی ضداسهال نخورانید. |
| تهوع، استفراغ یا درد شکم | فوری با پزشک یا اورژانس تماس بگیرید. |
| شکم متورم و سفت | فوری با پزشک یا اورژانس تماس بگیرید. |
| خون در مدفوع | در اسرع وقت پزشک را در جریان بگذارید. |
| گیجی، منگی یا بیحالی ناگهانی | در سالمند ممکن است نشانهی عوارض یبوست یا مشکل دیگر باشد؛ فوری ارزیابی شود. |
| سه روز بدون اجابت مزاج | طبق یکی از راهنماهای مراقبتی باید به پرستار یا پزشک اطلاع داد. |
درسایت hhcseniorservices میخوانیم:
هنگام پاکسازی اسهال، به خاطر داشته باشید که میکروبها میتوانند بهراحتی پخش شوند. این اتفاق زمانی رخ میدهد که افراد یا اشیاء موجود در خانه با اسهال تماس پیدا کنند. نظافت دقیق میتواند به کاهش احتمال گسترش میکروبها کمک کند.
هنگام تمیز کردن اسهال یا سایر مایعات بدن، از دستکشهای یکبارمصرف استفاده کنید. پس از اتمام کار، حتماً دستهای خود را بهطور کامل با آب و صابون بشویید.
تمیز کردن وسایل پس از استفاده
لگن، صندلی توالت و ظرفهای آلوده باید پس از هر بار استفاده تمیز شوند. راهنمای کنترل عفونت مراقبت خانگی ابتدا شستوشو با شویندهی ملایم و آب گرم و سپس ضدعفونی را توصیه میکند. در تمام مراحل دستکش و پیشبند بپوشید. ضدعفونیکننده را طبق برچسب محصول و غلظت مجاز استفاده کنید و هرگز مواد پاککنندهی مختلف را با هم مخلوط نکنید. ظرفهایی که خراشیده، زنگزده یا آسیبدیدهاند باید جایگزین شوند.
پرسشهای متداول
آیا میتوان سالمند را با دستمال مرطوب بچه تمیز کرد؟
دستمال مرطوب بدون عطر و الکل میتواند جایگزین موقت باشد، اما اگر پوست قرمز یا حساس است، شستوشو با آب ولرم و خشک کردن بهتر است. دستمالهای معطر پوست سالمند را تحریک میکنند.
هر چند ساعت باید پوشک را عوض کرد؟
پس از هر بار مدفوع بلافاصله. برای ادرار، منتظر پر شدن کامل نمانید و طبق نشانگر محصول و وضعیت پوست عمل کنید.
اگر سالمند همکاری نمیکند و مقاومت میکند چه کنیم؟
مقاومت اغلب از شرم، درد یا ترس است. پیش از شروع توضیح دهید، دستهایتان را گرم کنید، سریع و آرام کار کنید و او را بپوشانید. اگر مقاومت شدید است یا ناگهانی شروع شده، ممکن است درد یا مشکل دیگری در کار باشد و باید با پزشک در میان گذاشته شود.
آیا میتوان خودمان با دست مدفوع سفت را بیرون آورد؟
خیر. این کار میتواند به رکتوم آسیب بزند و باید توسط کادر درمان انجام شود. اگر مدفوع سفت است و دفع ممکن نیست، با پزشک تماس بگیرید.
چه زمانی باید پرستار گرفت؟
اگر جابهجایی سالمند برای شما دشوار شده، او زخم بستر دارد، یا بیماری پیشرفته دارد و نیاز به مراقبت مداوم است، کمک حرفهای را جدی بگیرید.







