پماد برای زخم بستر | بررسی گزینه‌های مناسب برای مراقبت از زخم

این مقاله در تاریخ 17 شهریور 1405 از سوی تیم پرستاری سفیر آرامش بازبینی و تایید شد.

زخم بستر در اثر فشار طولانی‌مدت روی یک نقطه از بدن ایجاد می‌شود؛ فشاری که جریان خون بافت را قطع می‌کند و پوست را از رسیدن اکسیژن و مواد مغذی محروم می‌سازد. بیمارانی که به دلیل بستری طولانی، فلج یا ضعف جسمی توانایی تغییر وضعیت بدن را ندارند، بیشترین ریسک را برای ابتلا به این زخم دارند. در ادامه، رایج‌ترین پمادهای مورد استفاده برای زخم بستر را بر اساس نوع کاربرد آن‌ها بررسی می‌کنیم و توضیح می‌دهیم چرا انتخاب پماد باید بر اساس درجه‌ی زخم انجام شود.

بهترین پماد برای زخم بستر کدام است؟

پاسخ به این سؤال به مرحله‌ی زخم بستگی دارد. زخم مرحله‌ی یک که هنوز پوست را باز نکرده، با پمادهای محافظ و ترمیم‌کننده‌ی سبک پاسخ می‌دهد؛ اما زخمی که تا لایه‌ی چربی زیرپوستی یا عمیق‌تر پیش رفته، به پمادهای ضدعفونی‌کننده و گاهی مداخله‌ی تخصصی نیاز دارد. جدول زیر را می‌توانید به‌عنوان راهنمای سریع کنار مطالعه‌ی توضیحات کامل هر پماد به عنوان بهترین درمان زخم بستر استفاده کنید.

پماد نیودرم

نیودرم (پماد قروح) یک محصول گیاهی ایرانی است که بر پایه‌ی عصاره‌ی گیاه ابوخلساء، موم زنبور عسل و روغن زیتون تولید می‌شود. طبق برگه‌ی اطلاعات محصول، ترکیبات این گیاه شامل آلکانین و شیکونین است که خاصیت ضدباکتریایی و ضدالتهابی دارند. این پماد بیشتر برای زخم‌های سطحی و پیشگیری از بدترشدن قرمزی پوست به کار می‌رود؛ برای زخم‌های عمیق‌تر (درجه ۳ و ۴)، تولیدکننده هم توصیه می‌کند قبل از مصرف با متخصص زخم مشورت شود و برای پانسمان زخم بستر نیز تدابیر خاصی اندیشید، چون ممکن است نیاز به دبریدمان بافت مرده وجود داشته باشد.

پماد ژانوهیل ژانوس

این پماد گیاهی بر پایه‌ی عسل تولید شده و حاوی ویتامین‌های A و E است. طبق معرفی تولیدکننده، افزایش ویسکوزیته‌ی ترشحات زخم یکی از مکانیسم‌های ادعایی آن برای محدودکردن رشد باکتری‌هاست. کاربرد اصلی‌اش زخم‌های بستر درجه‌ی یک و دو معرفی شده است. مثل سایر ترکیبات گیاهی، شواهد بالینی گسترده‌ای هم‌تراز داروهای استاندارد ضدعفونی‌کننده برایش وجود ندارد، بنابراین برای زخم‌های دارای نشانه‌ی عفونت جایگزین مناسبی برای درمان تجویزی نیست.

پماد کالاندولا

کالاندولا یک عصاره‌ی گیاهی است که در طب سنتی و برخی پروتکل‌های مراقبت پوستی به دلیل خواص ضدالتهابی و کمک به بازسازی بافت شناخته شده. در زخم‌های سطحی مرحله‌ی اول، به کاهش قرمزی و التهاب کمک می‌کند. برای زخم‌های باز و عمیق، معمولاً به‌تنهایی کافی نیست و باید همراه پانسمان و مراقبت اصولی زخم استفاده شود.

پماد کامفیل کلوپلاست، بهترین پماد زخم بستر خارجی

کامفیل (Comfeel) محصول شرکت کلوپلاست است و در دو شکل عرضه می‌شود: کرم بریر که به‌عنوان لایه‌ی محافظ در برابر رطوبت ادرار و مدفوع عمل می‌کند، و پانسمان هیدروکلوئید که برای زخم‌های با ترشح کم تا متوسط استفاده می‌شود. کرم بریر بیشتر برای پیشگیری و مراحل اولیه‌ی زخم کاربرد دارد؛ پانسمان هیدروکلوئید محیط مرطوب کنترل‌شده‌ای ایجاد می‌کند که روند ترمیم را در زخم‌های سطحی تسهیل می‌کند، اما روی بافتی که استخوان، تاندون یا عضله در آن نمایان شده، کاربرد ندارد.

پماد سیلور سولفادیازین

این پماد حاوی یون نقره است که با اتصال به DNA باکتری از تکثیر آن جلوگیری می‌کند. در زخم‌های دارای ریسک عفونت یا آلودگی میکروبی، به‌عنوان یک آنتی‌باکتریال موضعی استفاده می‌شود. تیرگی موقت پوست در محل مصرف، یکی از عوارض گزارش‌شده‌ی آن است. مصرف این پماد باید طبق تجویز و پیگیری پزشک باشد، نه به‌صورت خودسرانه و طولانی‌مدت.

پماد موپیروسین

موپیروسین یک آنتی‌بیوتیک موضعی است که روی باکتری‌هایی مثل استافیلوکوکوس اورئوس اثر می‌کند. معمولاً برای عفونت باکتریایی موضعی و برای یک دوره‌ی مشخص (در منابع دارویی، حدود یک تا دو هفته) تجویز می‌شود. نکته‌ی مهم این‌جاست که مصرف خودسرانه و بی‌رویه‌ی آنتی‌بیوتیک‌های موضعی، از عوامل اصلی مقاومت آنتی‌بیوتیکی است؛ به همین دلیل شروع و پایان مصرف باید با نظر پزشک باشد.

پماد فوسیدیک اسید

فوسیدیک اسید هم یک آنتی‌بیوتیک موضعی است که گاهی به‌صورت ترکیبی با یک عامل ضدالتهاب (مثل بتامتازون) در زخم‌هایی که هم التهاب و هم عفونت دارند تجویز می‌شود. این ترکیب‌بندی، تصمیمی پزشکی است و بدون معاینه‌ی زخم نباید انتخاب یا تعویض شود.

پماد تتراسایکلین

تتراسایکلین موضعی برای زخم‌های بستر مرحله‌ی دوم و سوم -یعنی زمانی که پوست باز شده و ریسک ورود باکتری وجود دارد- استفاده می‌شود. مثل هر آنتی‌بیوتیک موضعی دیگری، تداوم مصرف بدون بهبود قابل‌مشاهده باید با پزشک بازبینی شود، نه ادامه‌ی خودسرانه.

پماد آلفا (ویتامین A+D)

پماد ویتامین A+D بیشتر به‌عنوان یک مرطوب‌کننده و محافظ سبک برای پوست سالم یا قرمزی خفیف کاربرد دارد. برای زخم باز، جایگزین محصولات ضدعفونی‌کننده یا ترمیم‌کننده‌ی تخصصی نیست و بیشتر در کنار پیشگیری از خشکی پوست اطراف زخم استفاده می‌شود.

پماد فیبرینولایزین

فیبرینولایزین (که با نام تجاری الایز هم شناخته می‌شود) یک عامل دبریدمان آنزیمی است، نه یک پماد ترمیم‌کننده به‌معنای رایج. آنزیم‌های فیبرینولیزین و دزوکسی‌ریبونوکلئاز بافت مرده و نکروزه را از سطح زخم جدا می‌کنند. این پماد معمولاً در زخم‌های عمیق‌تر (درجه ۳ و ۴) که بافت مرده دارند، پیش از شروع درمان ترمیمی اصلی و طبق تجویز پزشک به کار می‌رود؛ مصرف آن بدون تشخیص وجود بافت نکروزه معمولاً توصیه نمی‌شود.

در سایت verywellhealth می‌خوانیم:

روش درمان زخم بستر، بسته به نوع و شدت آن متفاوت است. زخم‌های بستر بر اساس شدت آسیب و میزان آسیب بافتی به چند مرحله تقسیم می‌شوند. چهار مرحله اصلی وجود دارد که مرحله ۱ خفیف‌ترین و مرحله ۴ شدیدترین نوع است. برخی زخم‌ها نیز قابل مرحله‌بندی نیستند یا به‌عنوان آسیب بافتی عمقی شناخته می‌شوند.

نحوه استفاده از پماد برای درمان زخم بستر

روش کلی مصرف در بیشتر پمادهای موضعی مشابه است، اما جزئیات (تعداد دفعات، نوع پانسمان روی آن) باید طبق دستور روی بروشور یا تجویز پزشک تنظیم شود:

1. ابتدا زخم را با سرم نرمال سالین یا محلول شست‌وشوی توصیه‌شده تمیز کنید.
2. پوست اطراف را به‌آرامی خشک کنید بدون آنکه روی خود زخم فشار بیاورید.
3. مقدار کافی پماد را روی زخم یا روی گاز استریل قرار دهید.
4. بسته به نوع پماد، ناحیه را با پانسمان مناسب بپوشانید.
5. طبق فاصله‌ی زمانی توصیه‌شده (که برای پمادهای گیاهی معمولاً هر ۲۴ ساعت و برای آنتی‌بیوتیک‌های موضعی معمولاً ۲ تا ۳ بار در روز است) پانسمان را تعویض کنید.

بیشتر بخوانید: تعویض پانسمان در منزل

اگر بعد از دو تا سه هفته مراقبت منظم، بهبود محسوسی دیده نشود یا زخم بدتر شود، ادامه‌ی همان روش بدون بازبینی پزشکی توصیه نمی‌شود.

پماد برای زخم بستر سالمندان

در سالمندان، پوست نازک‌تر است و روند ترمیم کندتر اتفاق می‌افتد، به‌خصوص اگر تغذیه یا تحرک بیمار هم محدود باشد. برای همین در این گروه سنی، پمادهای محافظ (مثل زینک اکساید یا کرم‌های بریر) در کنار جابه‌جایی منظم بدن اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند؛ چون هدف اصلی، جلوگیری از پیشرفت زخم‌های مرحله‌ی اول به مراحل عمیق‌تر است. در صورت وجود بیماری زمینه‌ای مثل دیابت یا مشکلات گردش خون، انتخاب پماد و برنامه‌ی مراقبتی حتماً باید با هماهنگی پزشک معالج انجام شود.

آیا استفاده از پماد باعث بهبودی زخم بستر می‌شود؟

پماد می‌تواند بخشی از روند بهبود را پشتیبانی کند: محافظت از پوست، کنترل رطوبت، کاهش بار میکروبی یا کمک به پاک‌سازی بافت مرده. اما پماد به‌تنهایی علت اصلی زخم بستر -یعنی فشار مداوم روی بافت- را برطرف نمی‌کند. اگر بیمار همچنان روی همان نقطه باقی بماند، حتی مناسب‌ترین پماد هم اثر محدودی خواهد داشت. بهبودی واقعی معمولاً حاصل ترکیبی از رفع فشار، تغذیه‌ی مناسب، پانسمان درست و در صورت نیاز، پماد یا دارویی است که پزشک بر اساس مرحله‌ی زخم تجویز می‌کند.

آیا استفاده از پماد به پیشگیری از زخم بستر کمکی می‌کند؟

بله، در نقش پیشگیرانه، پمادهای محافظ (barrier) کاربرد شناخته‌شده‌ای دارند؛ به‌ویژه در نواحی که مدام در تماس با رطوبت، ادرار یا مدفوع هستند. استفاده‌ی روزانه از این پمادها روی پوست سالم افراد کم‌تحرک، بخشی از پروتکل‌های استاندارد پیشگیری از زخم بستر است. اما نکته‌ی مهم این است که این پمادها جای تشک مواج، جابه‌جایی منظم بدن و ارزیابی دوره‌ای پوست را نمی‌گیرند؛ در کنار این اقدامات مؤثرند، نه به‌جای آن‌ها.

تاثیر پماد کالاندولا برای زخم بستر

کالاندولا در میان پمادهای گیاهی، یکی از پرکاربردترین گزینه‌ها برای مراحل اولیه‌ی زخم بستر است. اثر اصلی آن، کاهش التهاب موضعی و حمایت از فرایند طبیعی بازسازی سلولی عنوان می‌شود. با این حال باید صادقانه گفت که حجم مطالعات بالینی کنترل‌شده روی کالاندولا به اندازه‌ی داروهای استاندارد ضدعفونی‌کننده (مثل نقره یا آنتی‌بیوتیک‌های موضعی) نیست؛ بنابراین برای زخم‌های سطحی و بدون علائم عفونت گزینه‌ی معقولی است، اما جایگزین درمان تخصصی برای زخم‌های عمیق یا آلوده نیست.

بهترین مراحل درمان برای زخم بستر

درمان زخم بستر یک اقدام یک‌باره نیست؛ ترکیبی از چند مرحله است که باید همزمان و پشت سر هم پیش برود، نه اینکه یکی جایگزین دیگری شود. نظم در همین چند مرحله، معمولاً تأثیر بیشتری روی روند بهبود دارد تا نوع خاص پمادی که مصرف می‌شود

۱- تمیز کردن و پانسمان کردن زخم

شست‌وشوی منظم زخم با سرم یا محلول مناسب و پوشاندن آن با پانسمانی که محیط مرطوب و تمیز را حفظ کند، پایه‌ی هر برنامه‌ی درمانی است. نوع پانسمان (فوم، هیدروکلوئید، آلژینات) بسته به میزان ترشح زخم انتخاب می‌شود.

۲- استفاده از تشک مخصوص

تشک‌های مواج یا کاهنده‌ی فشار، بار وارده به نقاط پرفشار بدن مثل دنبالچه، پاشنه و باسن را توزیع می‌کنند. برای بیمارانی که مدت طولانی در یک وضعیت باقی می‌مانند، این تشک‌ها نقش مهمی در جلوگیری از تشدید زخم دارند.

۳- تغذیه مناسب

پروتئین، ویتامین C و روی از عناصری هستند که در ترمیم بافت نقش دارند. سوءتغذیه یکی از عواملی است که روند بهبود زخم بستر را به‌طور محسوسی کند می‌کند، به‌خصوص در سالمندان و بیماران بستری طولانی‌مدت.

۴- جراحی

در زخم‌های عمیق درجه ۳ و ۴ که با درمان‌های موضعی و پانسمان بهبود پیدا نمی‌کنند، ممکن است پزشک دبریدمان جراحی یا حتی ترمیم بافتی (مثل فلپ جراحی) را پیشنهاد دهد. این تصمیم کاملاً وابسته به ارزیابی تخصصی است و از مسیر مراقبت خانگی خارج می‌شود.

بهترین پماد برای زخم باز

برای زخم بازی که پوست آن از بین رفته، اولویت اول کنترل عفونت و حفظ محیط مرطوب تمیز است، نه صرفاً ترمیم سطحی. بسته به وضعیت زخم:

• اگر بافت مرده وجود دارد، معمولاً ابتدا دبریدمان (با روش پزشکی یا پماد آنزیمی مثل فیبرینولایزین) انجام می‌شود.

• اگر نشانه‌ی آلودگی میکروبی هست، پمادهای ضدباکتریایی مثل سیلور سولفادیازین یا آنتی‌بیوتیک موضعی طبق تجویز پزشک استفاده می‌شود.

• اگر زخم تمیز است اما هنوز باز، پانسمان‌های مدرن (فوم، هیدروکلوئید، آلژینات) معمولاً روند بهبود را بهتر از پماد به‌تنهایی پشتیبانی می‌کنند. هیچ‌کدام از این گزینه‌ها را نباید بدون بررسی وضعیت واقعی زخم به‌صورت حدسی انتخاب کرد.

تجربه پرستاری در مراقبت از زخم بستر

فراتر از انتخاب پماد، بخش زیادی از موفقیت در کنترل زخم بستر به تکنیک‌های مراقبتی برمی‌گردد که در پرستاری بالینی جا افتاده‌اند:

• زاویه‌ی ۳۰ درجه به‌جای خواباندن مستقیم روی پهلو: خواباندن کامل بیمار روی پهلو، فشار مستقیمی روی برجستگی استخوان ران (تروکانتر) وارد می‌کند. چرخاندن بیمار با زاویه‌ی حدود ۳۰ درجه و استفاده از بالشت برای نگه‌داشتن این زاویه، فشار را از روی نقطه‌ی پرخطر برمی‌دارد.

• جابه‌جایی به‌جای کشیدن: وقتی بیمار در تخت جابه‌جا می‌شود، کشیدن مستقیم بدن روی ملحفه باعث اصطکاک و نیروی برشی (shear) می‌شود که به‌تنهایی می‌تواند زمینه‌ساز زخم شود، حتی بدون فشار طولانی. استفاده از ملحفه‌ی جابه‌جایی یا بلندکردن بیمار به‌جای کشیدن آن، این آسیب اضافه را کم می‌کند.

• تفاوت زخم فشاری با آسیب پوستی ناشی از رطوبت: قرمزی ناحیه‌ی تحت فشار با قرمزی ناشی از تماس طولانی با رطوبت (مثل بی‌اختیاری ادرار) ظاهر مشابهی دارند اما علت و مسیر مراقبتشان فرق می‌کند؛ تشخیص درست این دو، از انتخاب اشتباه پماد یا پانسمان جلوگیری می‌کند.

• ارزیابی منظم پوست، نه فقط در زمان تعویض پانسمان: بررسی پوست نقاط پرفشار (حتی وقتی زخمی هنوز شکل نگرفته) بخشی از روال استاندارد پرستاری در بیماران کم‌تحرک است؛ ابزارهایی مثل مقیاس براون (Braden Scale) برای سنجش ریسک زخم بستر در همین راستا استفاده می‌شوند.

• هماهنگی تیمی، نه تصمیم‌گیری مجزا: تغییر نوع پماد یا پانسمان بدون اطلاع پزشک یا تیم مراقبت، حتی وقتی با نیت خوب انجام شود، می‌تواند روند درمان را از مسیر منسجم خارج کند؛ ثبت و اطلاع‌رسانی هر تغییر در وضعیت زخم به تیم درمانی، بخش جدانشدنی مراقبت مؤثر است.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد

مراقبت خانگی برای زخم‌های سطحی مفید است، اما بعضی نشانه‌ها یعنی زمان آن رسیده که یک متخصص زخم یا پزشک وضعیت را ارزیابی کند:

•  ترشح چرکی، بدبو یا افزایش حجم ترشح از زخم
•  قرمزی، تورم یا گرمای اطراف زخم که رو به گسترش است
•  تب یا احساس ضعف عمومی همراه با وجود زخم
•  زخمی که با وجود مراقبت منظم، طی دو تا سه هفته هیچ بهبود قابل‌توجهی نشان نمی‌دهد
•  هر زخمی که از همان ابتدا در مرحله ۳ یا ۴ قرار دارد؛ این‌ها اصولاً از محدوده‌ی مراقبت خانگی صرف خارج‌اند
•  وجود بیماری زمینه‌ای مثل دیابت یا مشکلات گردش خون، حتی برای زخم‌های به‌ظاهر سطحی

در این موارد، به تعویق‌انداختن مراجعه معمولاً وضعیت را پیچیده‌تر و طولانی‌تر می‌کند، نه ساده‌تر.

جمع‌بندی

انتخاب «بهترین پماد» برای زخم بستر یک پاسخ ثابت ندارد؛ به مرحله‌ی زخم، وضعیت عفونت و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. پمادهای محافظ و گیاهی برای مراحل اولیه و پیشگیری مناسب‌اند، در حالی که زخم‌های عمیق‌تر به آنتی‌بیوتیک موضعی، ضدعفونی‌کننده یا حتی مداخله‌ی جراحی نیاز پیدا می‌کنند. مهم‌تر از نام پماد، رفع عامل اصلی یعنی فشار مداوم و ارزیابی دوره‌ای زخم توسط فرد متخصص است.

سؤالات متداول

محتوای این مقاله بر اساس تحقیقات و بررسی‌ها، از میان اطلاعات منتشره، تولید شده و برای هرگونه تجویز بایستی با پزشک متخصص مشورت کنید.