زخم بستر یا آسیب فشاری زمانی ایجاد می شود که فشار یا نیروهای مکانیکی مانند اصطکاک و کشیدگی، برای مدتی به بافت بدن آسیب وارد کنند. این مشکل بیشتر در افرادی دیده می شود که مدت زیادی در تخت یا ویلچر هستند و نمی توانند به تنهایی وضعیت بدن خود را تغییر دهند.
اگر به دنبال بهترین و سریعترین درمان زخم بستر هستید، مهم ترین نکته این است که یک پماد یا روش واحد برای همه زخم ها وجود ندارد. سرعت بهبود به مرحله زخم، عمق آسیب، میزان فشار واردشده، وضعیت تغذیه، وجود عفونت و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. بنابراین سریعترین مسیر درمان، تشخیص درست وضعیت زخم و اجرای همزمان چند اقدام اصلی است: برداشتن فشار از محل زخم، مراقبت صحیح از زخم، انتخاب پانسمان متناسب، کنترل رطوبت و عفونت در صورت وجود و تأمین تغذیه مناسب. دستورالعمل بالینی بینالمللی ۲۰۱۹ که توسط NPIAP و انجمنهای اروپایی و آسیا-اقیانوسیه تدوین شده نیز درمان آسیب فشاری را یک فرایند چندعاملی میداند، نه درمان با یک محصول مشخص.
خلاصه این مطلب را در این پادکست گوش دهید:
زخم بستر چیست؟
زخم بستر یا آسیب فشاری، آسیبی است که در پوست و بافت زیرین آن، در نقطهای از بدن که برای مدت طولانی تحت فشار قرار گرفته، ایجاد میشود. این فشار معمولاً بین یک برجستگی استخوانی از داخل بدن و یک سطح سخت مثل تشک یا صندلی از بیرون، به بافت وارد میشود و جریان خون آن ناحیه را مختل میکند. فشار بهتنهایی همهی ماجرا نیست. دو نیروی دیگر هم در ایجاد این آسیب نقش دارند:
اصطکاک: وقتی پوست روی سطح ملافه یا لباس کشیده میشود، مثلاً هنگام جابهجا کردن نادرست بیمار روی تخت.
کشش یا Shear: وقتی لایههای زیرین پوست نسبت به لایههای سطحی جابهجا میشوند؛ این حالت معمولاً وقتی رخ میدهد که سر تخت بالا باشد و بدن بیمار بهآرامی روی ملافه سُر بخورد. ترکیب این سه عامل است که تعیین میکند یک ناحیه از پوست چقدر سریع و چقدر عمیق آسیب میبیند، نه فشار بهتنهایی.
زخم بستر معمولاً کجا ایجاد میشود؟
محل بروز به وضعیت بیمار بستگی دارد:
در بیمارانی که بیشتر وقت را دراز کشیده میگذرانند: دنبالچه، باسن، پاشنه پا، آرنج، پشت سر و پشت شانهها.
در بیمارانی که روی ویلچر مینشینند: نشیمنگاه (زیر استخوانهای نشستن)، دنبالچه، تیغههای شانه و پشت بازوها.
نکتهای که کمتر گفته میشود این است که محل دقیق آسیب با تغییر وضعیت بیمار هم تغییر میکند؛ به همین دلیل بررسی منظم پوست باید همه این نقاط را پوشش دهد، نه فقط جایی که زخم قبلی وجود داشته.
چه کسانی بیشتر در معرض خطر هستند؟
خطر زخم بستر در افرادی بالاتر است که این شرایط را داشته باشند:
- توانایی تغییر مستقل وضعیت بدن را ندارند (فلج، ضعف شدید، بیهوشی طولانی، دوران پس از جراحی)
- برای مدت طولانی در تخت یا ویلچر هستند
- دچار بیاختیاری ادرار یا مدفوع هستند و پوستشان بی
- شتر در معرض رطوبت قرار میگیرد
- سوءتغذیه دارند یا وزن بسیار کم است
- گردش خون ضعیفی دارند، از جمله در دیابت کنترلنشده
- حس لمس یا درد در ناحیهای از بدن کاهش یافته و بیمار متوجه فشار طولانی نمیشود
وجود همزمان چند مورد از این عوامل، خطر را بیشتر از جمع سادهی آنها بالا میبرد.
زخم بستر چقدر جدی است؟
مراحل اول و دوم زخم بستر معمولاً با مراقبت درست و برداشتن فشار بهبود مییابند. اما زخمهایی که به مرحله سوم یا چهارم میرسند، یا زخمهایی که عفونی میشوند و درمان نمیشوند، میتوانند به عوارض جدیتری منجر شوند؛ از جمله گسترش عفونت به بافتهای اطراف یا، در موارد نادر و پیشرفته، به جریان خون. به همین دلیل است که در بخشهای بعدی این مقاله، روی علائم هشداردهنده و زمان مراجعه فوری تأکید شده است.
11 اقدام کاربردی برای درمان زخم بستر
حضور یک پرستار سالمند در منزل می تواند در اجرای صحیح مراحل مراقبت از زخم بستر نقش مهمی داشته باشد. اگر چه اعضای خانواده نیز می توانند در مراقبت های روزمره به بیمار کمک کنند، پرستار سالمند با تجربه به دلیل آشنایی با اصول جابه جایی بیمار، مراقبت از پوست، کنترل رطوبت، پایش وضعیت زخم و پیشگیری از تشدید آسیب، می تواند این مراقبت ها را با دقت و نظم بیشتری انجام دهد. در صورت وجود زخم عمیق، علائم عفونت یا هرگونه تغییر نگران کننده، پرستار می تواند تغییرات را سریع تر شناسایی کرده و ضرورت ارزیابی پزشکی را به خانواده اطلاع دهد.
- فشار را فوراً از روی محل زخم بردارید.
- بیمار را در وضعیت مناسب قرار دهید و برنامه منظم تغییر وضعیت داشته باشید.
- زخم را از نظر عمق، اندازه، ترشح، بوی غیرطبیعی و وضعیت پوست اطراف بررسی کنید.
- زخم را با روش مناسب تمیز کنید؛ روی زخم باز الکل یا مواد تحریک کننده نزنید.
- پانسمان را بر اساس نوع و میزان ترشح زخم انتخاب کنید.
- پوست اطراف زخم را تمیز، خشک و محافظت شده نگه دارید.
- رطوبت ناشی از ادرار، مدفوع و تعریق را سریع مدیریت کنید.
- تغذیه، دریافت پروتئین و مایعات بیمار را بررسی کنید.
- از ماساژ مستقیم زخم یا برجستگی استخوانی خودداری کنید.
- خودسرانه آنتی بیوتیک، پماد یا مواد گیاهی روی زخم استفاده نکنید.
- تشک مواج را به عنوان کمک به کاهش فشار در نظر بگیرید، نه جایگزین کامل تغییر وضعیت.
درمان زخم بستر بر اساس مرحله چگونه است؟
یکی از اشتباهات رایج این است که برای تمام زخم های بستر یک نسخه درمانی مشابه ارائه شود. در حالی که درمان آسیب فشاری باید بر اساس وضعیت بافت و شدت آسیب تعیین شود.
بیشتر بخوانید: علت خواب زیاد در سالمندان | بررسی دلایل و راهکارها
مرحله اول زخم بستر
در مرحله اول، پوست هنوز باز نشده است اما تغییرات قابل توجهی در ناحیه تحت فشار ایجاد می شود. در پوست های روشن ممکن است تغییر رنگ قرمز یا تیره مشاهده شود و در پوست های تیره تر، تغییرات رنگی می تواند دشوارتر تشخیص داده شود. تغییر دما، قوام یا حساسیت ناحیه نیز می تواند اهمیت داشته باشد.
در این مرحله مهم ترین اقدام، برداشتن فشار از ناحیه آسیب دیده است.
اقدامات اصلی:
- تغییر وضعیت متناسب با شرایط بیمار
- جلوگیری از وارد شدن فشار مستقیم روی ناحیه
- بررسی پوست به صورت منظم
- کنترل رطوبت ناشی از تعریق یا بی اختیاری
- استفاده از سطح حمایتی مناسب
- جلوگیری از اصطکاک و کشیده شدن پوست
در این مرحله نباید محل آسیب دیده را ماساژ داد. همچنین نباید صرفاً به یک کرم یا پماد به عنوان درمان اصلی تکیه کرد.
درمان مرحله دوم زخم بستر
در مرحله دوم، بخشی از ضخامت پوست از بین رفته و ممکن است زخم سطحی یا تاول ایجاد شده باشد.
درمان به وضعیت زخم بستگی دارد و ممکن است شامل پاک سازی مناسب، پانسمان متناسب با شرایط زخم و کاهش فشار باشد.
نکته مهم این است که هر زخم سطحی الزاماً یکسان نیست. میزان ترشح، وضعیت پوست اطراف زخم و محل ایجاد آن در انتخاب روش مراقبت اهمیت دارد.
در این مرحله نیز فشار باید از روی زخم برداشته شود؛ زیرا حتی بهترین پانسمان نیز نمی تواند در شرایطی که فشار مداوم روی زخم وجود دارد، مشکل اصلی را برطرف کند.
درمان مرحله سوم زخم بستر
در مرحله سوم، آسیب از ضخامت کامل پوست عبور کرده و بافت زیرپوستی درگیر می شود. ممکن است زخم عمیق باشد و میزان آسیب از یک بیمار تا بیمار دیگر متفاوت باشد.
در چنین شرایطی درمان خانگی خودسرانه مناسب نیست و ارزیابی توسط پزشک یا متخصص مراقبت از زخم اهمیت بیشتری پیدا می کند.
بسته به وضعیت بیمار، اقدامات درمانی می تواند شامل موارد زیر باشد:
- کاهش جدی فشار
- انتخاب سطح حمایتی مناسب
- پاک سازی و مراقبت تخصصی از زخم
- انتخاب پانسمان بر اساس وضعیت زخم
- ارزیابی بافت مرده
- بررسی عفونت
- ارزیابی وضعیت تغذیه
- بررسی بیماری های زمینه ای
- در صورت نیاز، دبریدمان توسط فرد واجد صلاحیت
دبریدمان به معنای برداشتن بافت مرده یا غیرقابل حیات است و انجام آن باید با توجه به وضعیت بیمار و ویژگی های زخم تصمیم گیری شود.
درمان مرحله چهارم زخم بستر
مرحله چهارم شدیدترین شکل آسیب فشاری است و می تواند ساختارهای عمقی مانند عضله، تاندون یا استخوان را درگیر کند.
در این شرایط نباید درمان خانگی و استفاده خودسرانه از پماد یا مواد مختلف را جایگزین ارزیابی تخصصی کرد.
درمان ممکن است نیازمند همکاری چند تخصص باشد و بر اساس وضعیت زخم شامل مراقبت تخصصی، دبریدمان، کنترل عفونت، مدیریت فشار، حمایت تغذیه ای و در برخی بیماران ارزیابی جراحی باشد.
هرچه زخم عمیق تر باشد، اهمیت ارزیابی دقیق و درمان علت های زمینه ای بیشتر می شود.
زخم بستر Unstageable چیست؟
گاهی تمام عمق زخم به دلیل وجود بافت مرده یا اسکار قابل مشاهده نیست. در این وضعیت نمی توان بدون برداشتن پوشش مناسب، عمق واقعی آسیب را مشخص کرد و زخم ممکن است در گروه Unstageable قرار گیرد.
نباید چنین زخمی را صرفاً با ظاهر سطحی آن ارزیابی کرد. پس از ارزیابی و در صورت امکان مشاهده بستر واقعی زخم، مرحله آسیب مشخص تر می شود.
آسیب بافتی عمقی یا Deep Tissue Pressure Injury
برخی آسیب های فشاری ممکن است در ابتدا به شکل تغییر رنگ تیره، ارغوانی یا ناحیه ای با ظاهر غیرطبیعی در پوست دیده شوند، در حالی که آسیب زیرپوستی قابل توجهی وجود دارد.
تشخیص این نوع آسیب به ارزیابی دقیق نیاز دارد و نباید صرفاً بر اساس ظاهر سطح پوست درباره عمق آسیب تصمیم گرفت.
بیشتر بخوانید: ۷ تمرین ساده تقویت عضلات در سالمندان در منزل
بهترین پماد برای زخم بستر چیست؟
برای زخم بستر نمی توان یک پماد را به عنوان بهترین گزینه برای همه بیماران معرفی کرد. انتخاب درمان موضعی به مرحله زخم، وضعیت پوست، میزان ترشح، وجود یا نبود عفونت و سایر عوامل بستگی دارد. بنابراین توصیه هایی مانند «فلان پماد برای همه زخم ها بهترین است» از نظر پزشکی دقیق نیست. همچنین نباید از آنتی بیوتیک موضعی یا خوراکی بدون تشخیص و تجویز مناسب استفاده کرد. آنتی بیوتیک برای هر زخم بستر ضروری نیست و تصمیم گیری درباره آن باید بر اساس شواهد عفونت و وضعیت بیمار انجام شود.
آیا درمان خانگی زخم بستر امکان پذیر است؟
در موارد سطحی و کم خطر، بخشی از مراقبت می تواند در منزل انجام شود؛ اما این به معنای آن نیست که تمام زخم های بستر را می توان در خانه و بدون ارزیابی تخصصی درمان کرد.
به خصوص در موارد زیر، ارزیابی تخصصی اهمیت بیشتری دارد:
- زخم عمیق
- زخم مرحله سوم یا چهارم
- وجود بافت مرده
- ترشح چرکی
- بوی نامطبوع جدید یا شدید
- افزایش قرمزی یا تورم
- تب
- درد یا حساسیت رو به افزایش
- بزرگ تر شدن زخم
- مشاهده ساختارهای عمقی
- بدحال شدن بیمار
چه چیزهایی را نباید روی زخم بستر استفاده کرد؟
از این اقدامات خودسرانه پرهیز کنید:
ماساژ دادن خود زخم
ماساژ مستقیم روی ناحیه آسیب دیده، به خصوص روی برجستگی های استخوانی، روش مناسبی برای درمان زخم بستر نیست.
استفاده از الکل یا مواد تحریک کننده
این مواد ممکن است به بافت آسیب دیده صدمه بزنند.
استفاده خود سرانه از روغن، زرد چوبه یا سایر مواد غذایی
قرار دادن مواد خانگی روی زخم باز بدون ارزیابی متخصص می تواند باعث تحریک، آلودگی یا تأخیر در درمان شود. شواهد علمی موجود درباره زردچوبه عمدتاً از مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی به دست آمده و برای زخم باز در انسان کافی نیست؛ به همین دلیل نباید آن را جایگزین پانسمان یا مراقبت تخصصی زخم کرد.
مصرف خود سرانه آنتی بیوتیک
وجود زخم بستر به تنهایی به معنای نیاز به آنتی بیوتیک نیست.
استفاده از یک پانسمان برای همه مراحل
زخم مرحله اول با زخم عمیق و ترشح دار یک شرایط یکسان ندارد.
تکیه کامل بر تشک مواج
تشک ها و سطوح حمایتی می توانند به توزیع فشار کمک کنند، اما جایگزین برنامه کامل مراقبت و تغییر وضعیت فرد نمی شوند.
آیا تشک مواج زخم بستر را درمان می کند؟
تشک مواج و سایر سطوح توزیع کننده فشار برای کاهش و مدیریت فشار طراحی شده اند و می توانند بخشی از برنامه مراقبتی باشند.
اما تشک مواج به تنهایی درمان زخم بستر نیست.
در انتخاب سطح حمایتی باید شرایط بیمار، میزان تحرک، وزن، وضعیت پوست، محل زخم و سایر عوامل در نظر گرفته شود. دستورالعمل بین المللی نیز استفاده از سطوح حمایتی را به عنوان بخشی از برنامه جامع مدیریت فشار مطرح می کند.
علائم عفونت زخم بستر چیست؟
عفونت یکی از مهم ترین عوارضی است که باید تحت نظر قرار گیرد.
علائم هشدار می توانند شامل موارد زیر باشند:
- افزایش قرمزی اطراف زخم
- گرمی یا تورم ناحیه
- افزایش درد
- ترشح چرکی
- بوی نامطبوع جدید
- گسترش آسیب
- تب
- لرز
- ضعف یا بدحال شدن عمومی بیمار
وجود یکی از این علائم به تنهایی تشخیص قطعی عفونت نیست، اما باید باعث ارزیابی پزشکی شود؛ به خصوص اگر علائم در حال گسترش یا شدید باشند.
چه زمانی زخم بستر نیاز به مراجعه فوری دارد؟
در شرایط زیر نباید درمان خانگی را بدون ارزیابی تخصصی ادامه داد:
- بیمار تب دارد.
- بیمار ناگهان بدحال شده است.
- قرمزی یا تورم اطراف زخم در حال گسترش است.
- ترشح چرکی قابل توجه وجود دارد.
- بوی زخم به طور محسوسی افزایش یافته است.
- زخم عمیق است.
- استخوان، تاندون یا ساختارهای عمقی قابل مشاهده یا قابل لمس هستند.
- زخم با وجود مراقبت مناسب بزرگ تر می شود.
- بیمار دچار درد شدید یا رو به افزایش شده است.
- احتمال درگیری بافت های عمقی یا استخوان وجود دارد.
تغذیه مناسب برای ترمیم زخم بستر
تغذیه مناسب بخشی از درمان است، نه یک درمان جایگزین برای مراقبت از زخم.
در برنامه غذایی بیمار باید وضعیت کلی تغذیه، دریافت انرژی، پروتئین و مایعات مورد توجه قرار گیرد. در افراد دچار سوءتغذیه یا در معرض آن، ارزیابی تخصصی تغذیه می تواند به تنظیم برنامه کمک کند.
مواد غذایی حاوی پروتئین مانند تخم مرغ، لبنیات، گوشت، ماهی، حبوبات و سایر منابع پروتئینی می توانند در چارچوب یک رژیم متعادل مورد استفاده قرار گیرند؛ اما مقدار مناسب برای هر فرد باید با توجه به شرایط پزشکی او تعیین شود.
زخم بستر چقدر طول می کشد تا خوب شود؟
زمان بهبود عدد ثابتی ندارد. زخم سطحی که فشار از روی آن برداشته شده و بیمار شرایط عمومی مناسبی دارد، ممکن است سریع تر از یک زخم عمیق بهبود پیدا کند. در مقابل، زخم های عمیق، عفونی یا همراه با سوءتغذیه و بیماری های زمینه ای ممکن است مدت بسیار بیشتری برای ترمیم نیاز داشته باشند.
عوامل مهم عبارت اند از:
- مرحله زخم
- اندازه و عمق
- وجود عفونت
- میزان فشار
- کیفیت خون رسانی
- وضعیت تغذیه
- میزان تحرک
- بیماری های زمینه ای
- کیفیت مراقبت از زخم
بنابراین وعده هایی مانند «درمان قطعی در چند روز» برای زخم بستر قابل اعتماد نیستند.
۱۰ اشتباه رایج در درمان زخم بستر
- فقط روی پماد تمرکز کردن.
- ادامه دادن فشار روی محل زخم.
- استفاده از یک پانسمان برای همه زخم ها.
- ماساژ مستقیم ناحیه آسیب دیده.
- استفاده خودسرانه از آنتی بیوتیک.
- استفاده از مواد خانگی روی زخم باز.
- تصور اینکه تشک مواج به تنهایی مشکل را حل می کند.
- بی توجهی به تغذیه بیمار.
- نادیده گرفتن علائم عفونت.
- تأخیر در ارزیابی زخم های عمیق.
سوالات متداول درباره درمان زخم بستر
بهترین پماد برای زخم بستر چیست؟
یک پماد واحد برای همه زخم های بستر بهترین نیست. انتخاب درمان موضعی باید بر اساس مرحله زخم، وضعیت بافت، میزان ترشح و وجود یا نبود عفونت انجام شود.
آیا زخم بستر با درمان خانگی خوب می شود؟
برخی آسیب های سطحی را می توان با برنامه مراقبتی مناسب در منزل مدیریت کرد؛ اما زخم های عمیق، عفونی یا در حال پیشرفت به ارزیابی تخصصی نیاز دارند.
آیا تشک مواج زخم بستر را درمان می کند؟
خیر. تشک مواج می تواند به توزیع فشار کمک کند، اما به تنهایی درمان کامل زخم بستر نیست و باید در کنار سایر اقدامات مراقبتی استفاده شود.
آیا می توان روی زخم بستر عسل یا روغن گیاهی زد؟
استفاده خودسرانه از مواد خانگی روی زخم باز توصیه نمی شود. نوع پانسمان و درمان موضعی باید بر اساس وضعیت زخم تعیین شود.
آیا زخم بستر به آنتی بیوتیک نیاز دارد؟
خیر، وجود زخم بستر به تنهایی به معنای نیاز به آنتی بیوتیک نیست. در صورت شک به عفونت، بیمار باید ارزیابی شود و درمان مناسب بر اساس شرایط او تعیین شود.
آیا ماساژ برای زخم بستر مفید است؟
ماساژ مستقیم روی زخم یا ناحیه آسیب دیده توصیه نمی شود. مدیریت فشار و تغییر وضعیت مناسب اهمیت بیشتری دارد.
آیا زخم بستر مرحله چهار قابل درمان است؟
بله، اما زخم مرحله چهار آسیب جدی محسوب می شود و معمولاً به ارزیابی و درمان تخصصی نیاز دارد. نوع درمان به عمق آسیب، وضعیت بافت، عفونت و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد.
برای جلوگیری از بدتر شدن زخم بستر چه کاری مهم تر است؟
کاهش فشار روی ناحیه آسیب دیده، برنامه مناسب تغییر وضعیت، استفاده از سطح حمایتی مناسب، مراقبت از پوست، تغذیه کافی و پایش مداوم زخم از اقدامات اصلی هستند.
جمع بندی
برای بهترین و سریعترین درمان زخم بستر نباید دنبال یک پماد، دارو یا روش جادویی بود. آسیب فشاری زمانی سریع تر به سمت بهبود می رود که علت اصلی آن یعنی فشار کنترل شود و هم زمان وضعیت زخم، پانسمان، پوست اطراف، تغذیه و احتمال عفونت مدیریت شوند.
زخم های سطحی ممکن است با مراقبت مناسب در منزل مدیریت شوند، اما زخم های عمیق، در حال پیشرفت یا دارای علائم عفونت باید توسط پزشک یا متخصص مراقبت از زخم ارزیابی شوند.
هرچه تشخیص مرحله زخم و اصلاح فشار زودتر انجام شود، احتمال جلوگیری از پیشرفت آسیب بیشتر است.
