این مقاله در تاریخ 09-07-1405 توسط تیم پرستاری سفیر آرامش بازبینی و به‌روزرسانی شده است.
خلاصه این مطلب را در این پادکست گوش دهید: سارکوپنی یکی از مشکلات شایع مرتبط با افزایش سن است که با کاهش قدرت و عملکرد عضلات و کاهش توده یا کیفیت عضلانی همراه می شود. این تغییرات ممکن است به تدریج ایجاد شوند و در ابتدا فقط به صورت خستگی، ضعف هنگام راه رفتن یا دشواری در انجام کارهایی مانند بالا رفتن از پله و بلند شدن از صندلی دیده شوند. اگر این وضعیت به موقع شناسایی و مدیریت نشود، می تواند توانایی فرد برای انجام فعالیت های روزمره و حفظ استقلال را کاهش دهد.
سارکوپنی در سالمندان اهمیت بیشتری پیدا می کند، زیرا افزایش سن، کم تحرکی، تغذیه نامناسب و بعضی بیماری های مزمن می توانند روند کاهش قدرت و عملکرد عضلات را تشدید کنند. در ادامه می خوانید سارکوپنی چیست، چه علائمی دارد، علت سارکوپنی چیست، چگونه تشخیص داده می شود و چه روش هایی برای درمان و پیشگیری از آن وجود دارد.
سارکوپنی چیست؟
سارکوپنی یک اختلال پیشرونده عضلانی است که با کاهش قدرت عضلات، کاهش مقدار یا کیفیت عضلات و در موارد شدید، کاهش عملکرد فیزیکی همراه است. بنابراین پاسخ به این سوال که بیماری سارکوپنی چیست فقط به کاهش حجم عضلات محدود نمی شود. ممکن است فرد کاهش واضحی در حجم عضلات نداشته باشد اما قدرت عضلانی او کاهش پیدا کرده باشد و در انجام فعالیت های روزمره دچار مشکل شود.
با افزایش سن، تغییراتی در عضلات، سیستم عصبی، فعالیت بدنی و نحوه استفاده بدن از مواد مغذی ایجاد می شود. در کنار این تغییرات، بیماری های مزمن و دوره های طولانی بی تحرکی نیز می توانند کاهش قدرت و عملکرد عضلات را تشدید کنند.
یکی از نشانه های مهم سارکوپنی، دشوار شدن فعالیت هایی است که پیش از این برای فرد ساده بوده اند. برای مثال، ممکن است سالمند برای بلند شدن از صندلی به کمک دست ها نیاز پیدا کند، سرعت راه رفتن او کاهش یابد یا بالا رفتن از چند پله برایش دشوار شود.
سارکوپنی در سالمندان و شیوع سارکوپنی
سارکوپنی بیشتر در سنین بالاتر دیده می شود و احتمال بروز آن با افزایش سن بیشتر می شود. با این حال، نمی توان یک عدد ثابت را برای شیوع سارکوپنی در تمام سالمندان در نظر گرفت، زیرا نتایج مطالعات به سن افراد، محل زندگی، وضعیت سلامت و معیارهای مورد استفاده برای تشخیص بستگی دارد.
به نقل از سایت Age and Ageing:
تعریف و معیار مورد استفاده برای تشخیص سارکوپنی می تواند بر برآورد شیوع این بیماری تاثیر بگذارد. در یک متاآنالیز از مطالعات مشاهده ای، شیوع سارکوپنی بر اساس معیارهای مختلف متفاوت بود.
این میزان در مطالعاتی که از معیار EWGSOP1 استفاده کرده بودند حدود ۱۱ درصد، در معیار EWGSOP2 حدود ۵ درصد، در معیار AWGS حدود ۸ درصد و در مطالعاتی که تنها کاهش توده عضلانی را معیار قرار داده بودند حدود ۱۲ درصد گزارش شد. بنابراین نمی توان یک عدد ثابت را برای شیوع سارکوپنی در همه سالمندان در نظر گرفت.
به همین دلیل، بهتر است آمار شیوع سارکوپنی را همیشه همراه با گروه سنی و معیار تشخیصی آن بیان کرد. در سالمندان بسیار مسن و افرادی که بیماری های مزمن، سوءتغذیه یا بی تحرکی دارند، خطر ابتلا بیشتر است.
| گروه یا وضعیت | ارتباط با سارکوپنی |
|---|---|
| افزایش سن | احتمال کاهش قدرت و توده عضلانی بیشتر می شود |
| سالمندان بسیار مسن | خطر سارکوپنی بیشتر از سالمندان جوان تر است |
| کم تحرکی | کاهش تحریک عضلات می تواند تحلیل عضلانی را تشدید کند |
| سوءتغذیه | دریافت ناکافی انرژی و پروتئین می تواند به کاهش عضله کمک کند |
| بیماری های مزمن | بعضی بیماری ها با افزایش خطر کاهش عملکرد عضلات همراه هستند |
| بستری یا بی تحرکی طولانی | می تواند کاهش سریع قدرت و عملکرد عضلات ایجاد کند |
سارکوپنی چه کسانی را تحت تأثیر قرار می‌دهد؟
بیماری سارکوپنی سالمند در درجه اول یک بیماری مرتبط با افزایش سن است و به‌طور فزاینده‌ای جمعیت سالمند را هدف قرار می‌دهد. درک دقیق گروه‌های در معرض خطر برای برنامه‌ریزی مداخلات پیشگیرانه حیاتی است:
- سن به‌عنوان عامل اصلی: اگرچه تحلیل توده عضلانی (Muscle Atrophy) از حدود دهه چهارم زندگی آغاز می‌شود، سارکوپنی بالینی به‌طور مشخص افراد ۶۰ سال به بالا را درگیر می‌کند و نرخ شیوع آن با افزایش سن به‌شدت تصاعدی می‌شود.
- توزیع جنسیتی: این بیماری هر دو جنس (مردان و زنان) را تقریباً به یک میزان تحت تأثیر قرار می‌دهد، اگرچه تفاوت‌های هورمونی (مانند افت تستوسترون در مردان و کاهش استروژن در زنان یائسه) می‌توانند بر سرعت و نوع تحلیل عضلانی تأثیر بگذارند.
- بیماری‌های مزمن (Co-morbidities): شیوع و شدت سارکوپنی در افرادی که از بیماری‌های مزمن و سیستمیک رنج می‌برند، به‌طور قابل‌توجهی بالاتر است. این بیماری‌ها شامل نارسایی قلبی، دیابت نوع ۲، بیماری مزمن کلیوی (CKD) و سرطان هستند؛ زیرا باعث تشدید التهاب و مقاومت آنابولیک می‌شوند.
- عوامل محیطی و قومیتی: اگرچه مطالعات در مورد تأثیر قطعی قومیت‌ها نتایج متناقضی دارند، عواملی مانند بی‌تحرکی، سطح پایین اجتماعی-اقتصادی و عدم دسترسی به تغذیه کافی در برخی گروه‌های جمعیتی می‌توانند ریسک ابتلا را افزایش دهند.
در سایت my.clevelandclinic می‌خوانیم:
تعریف پزشکی سارکوپنی، از دست دادن تدریجی توده عضلانی، قدرت و عملکرد آن است. این بیماری معمولاً افراد مسن را تحت تأثیر قرار می‌دهد و تصور می‌شود که به دلیل پیری رخ می‌دهد. سارکوپنی می‌تواند با کاهش توانایی شما در انجام کارهای روزانه، کیفیت زندگی شما را تا حد زیادی تحت تأثیر قرار دهد. این بیماری می‌تواند منجر به از دست دادن استقلال و نیاز به مراقبت طولانی مدت شود.
علائم سارکوپنی چیست؟
علائم سارکوپنی معمولا به تدریج ایجاد می شوند و ممکن است ابتدا با کاهش توانایی فرد در انجام فعالیت های روزمره مشخص شوند. مهم ترین علائم عبارتند از:
- ضعف عضلانی
- دشواری در بلند شدن از صندلی
- کاهش سرعت راه رفتن
- مشکل در بالا رفتن از پله
- کاهش توانایی حمل وسایل
- خستگی زودرس هنگام فعالیت
- کاهش تعادل
- زمین خوردن های مکرر
- کاهش توانایی انجام فعالیت های روزمره
کاهش حجم عضلات نیز ممکن است دیده شود، اما ظاهر بدن به تنهایی برای تشخیص سارکوپنی کافی نیست. قدرت و عملکرد عضلات باید در ارزیابی پزشکی نیز بررسی شوند.
اگر سالمند به تازگی در راه رفتن، بلند شدن، حفظ تعادل یا انجام کارهای روزمره با مشکل مواجه شده است، بهتر است علت این تغییرات توسط پزشک بررسی شود.
علت سارکوپنی چیست؟
اگر بپرسیم علت سارکوپنی چیست، پاسخ معمولا یک عامل واحد نیست. افزایش سن یکی از عوامل مهم است، اما کم تحرکی، دریافت ناکافی مواد مغذی، بیماری های مزمن و بعضی تغییرات مرتبط با افزایش سن نیز می توانند در ایجاد یا تشدید آن نقش داشته باشند.
مهم ترین عوامل عبارتند از:
- افزایش سن: با افزایش سن، روند ساخت و حفظ بافت عضلانی تغییر می کند و پاسخ عضلات به محرک های غذایی و فعالیت بدنی ممکن است کاهش یابد.
- تغذیه ناکافی: دریافت ناکافی انرژی و پروتئین می تواند توان بدن برای حفظ و بازسازی بافت عضلانی را کاهش دهد.
- بیماری های مزمن: بیماری هایی مانند دیابت، بیماری های کلیوی، قلبی و برخی سرطان ها می توانند با افزایش خطر کاهش عضلات همراه باشند.
- بستری شدن و بی تحرکی طولانی: استراحت طولانی در تخت می تواند کاهش قدرت عضلات را سریع تر کند.
- کم تحرکی: کاهش فعالیت بدنی، به ویژه در دوره های طولانی، باعث کاهش تحریک عضلات و افت قدرت آنها می شود. در واقع، کم تحرکی یکی از عوامل مهم کاهش فعالیت عضلانی در سالمندان است.
پیامدهای جدی سارکوپنی بر سلامت فردی
عواقب بالینی سارکوپنی گسترده است و فراتر از محدودیت‌های صرفاً حرکتی است، به طوری که این سندرم به‌طور مستقیم با تشدید آسیب‌پذیری (Frailty) و ناتوانی‌های متابولیک، از جمله مقاومت به انسولین، در ارتباط است.
یکی از جدی‌ترین عوارض، افزایش خطر زمین خوردن و شکستگی‌ها است؛ زیرا ضعف عضلات تعادل را مختل کرده و همراه با کاهش تراکم استخوان (استئوپنی)، خطر شکستگی‌های تهدیدکننده زندگی مانند شکستگی لگن در سالمندان را به شدت افزایش می‌دهد. علاوه بر این، ناتوانی در انجام فعالیت‌های روزمره، استقلال فردی را کاهش داده و می‌تواند منجر به کاهش کیفیت زندگی، افسردگی و انزوای اجتماعی شود.
در بعد سیستمیک، سارکوپنی مشکلات متابولیک و عروقی ایجاد می‌کند؛ تحقیقات ارتباط این بیماری را با دیس لیپیدمی (عدم تعادل چربی خون)، بیماری عروق محیطی (PAD) و در نهایت، افزایش خطر مرگ و میر قلبی عروقی اثبات کرده‌اند. همچنین، این وضعیت می‌تواند بر سلامت مغز نیز تأثیر بگذارد، به طوری که مطالعات ارتباط بین سارکوپنی و کاهش عملکرد شناختی، به ویژه در حوزه‌های حافظه و توجه، را نشان می‌دهند.
تشخیص سارکوپنی چگونه انجام می شود؟
تشخیص سارکوپنی فقط با نگاه کردن به اندازه عضلات یا وزن سالمند انجام نمی شود. پزشک ابتدا قدرت عضلانی و توانایی فرد در انجام فعالیت های فیزیکی را ارزیابی می کند و در صورت نیاز، مقدار یا کیفیت عضلات نیز اندازه گیری می شود.
بر اساس معیار EWGSOP2، کاهش قدرت عضلانی می تواند نشان دهنده سارکوپنی احتمالی باشد. برای تایید تشخیص، کاهش مقدار یا کیفیت عضلات نیز بررسی می شود و در صورت وجود همزمان کاهش قدرت، مقدار یا کیفیت عضله و عملکرد فیزیکی، سارکوپنی شدید مطرح می شود.
روش های رایج ارزیابی
| مورد بررسی | روش های ارزیابی | کاربرد |
|---|---|---|
| قدرت عضلانی | قدرت گرفتن دست، تست بلند شدن از صندلی | بررسی قدرت عضلات |
| مقدار یا کیفیت عضلات | DEXA یا BIA در صورت نیاز | ارزیابی ترکیب بدن |
| عملکرد فیزیکی | سرعت راه رفتن، تست های عملکردی | بررسی توان حرکتی و عملکردی |
بنابراین تشخیص باید بر اساس مجموعه ای از یافته ها انجام شود و یک عدد یا یک تست به تنهایی برای همه افراد کافی نیست.
عوارض سارکوپنی چیست؟
عوارض سارکوپنی می توانند فراتر از کاهش قدرت عضلات باشند. ضعف عضلانی و کاهش عملکرد فیزیکی ممکن است توانایی سالمند برای حرکت و انجام فعالیت های روزمره را کاهش دهد.
مهم ترین پیامدهای احتمالی عبارتند از:
- افزایش خطر زمین خوردن
- افزایش احتمال شکستگی در صورت سقوط
- کاهش استقلال در انجام فعالیت های روزمره
- کاهش توانایی راه رفتن و جابه جایی
- افزایش نیاز به کمک دیگران
- کاهش کیفیت زندگی
- افزایش آسیب پذیری سالمند در برابر عوارض ناشی از بیماری و بی تحرکی
ارتباط سارکوپنی با افتادن و اختلال عملکرد حرکتی در سالمندان در منابع علمی مورد توجه قرار گرفته است و ضعف عضلانی می تواند یکی از عوامل موثر در بی ثباتی و افزایش خطر سقوط باشد. البته زمین خوردن در سالمندان همیشه فقط به ضعف عضلات مربوط نیست و عوامل دیگری هم می توانند باعث ناتوانی حرکتی سالمند شوند.
استئو سارکوپنی چیست؟
استئو سارکوپنی به وجود همزمان سارکوپنی و کاهش تراکم یا استحکام استخوان، مانند پوکی استخوان، گفته می شود. در این وضعیت، هم عضلات و هم استخوان ها تحت تاثیر قرار می گیرند و کاهش قدرت عضلانی در کنار ضعف استخوانی می تواند خطر زمین خوردن و شکستگی را بیشتر کند.
اهمیت استئو سارکوپنی در سالمندان از این جهت است که ضعف عضلات می تواند تعادل و توانایی حرکت را کاهش دهد و ضعف استخوان ها نیز پیامدهای احتمالی یک سقوط را جدی تر کند.
بنابراین در سالمندی که همزمان ضعف عضلانی، کاهش تحرک، سابقه سقوط یا مشکلات استخوانی دارد، ارزیابی وضعیت عضلات و استخوان ها اهمیت بیشتری پیدا می کند.
چاقی استئو سارکوپنی چیست؟
چاقی استئو سارکوپنی یا Osteosarcopenic Obesity به شرایطی گفته می شود که چاقی یا افزایش بافت چربی با سارکوپنی و اختلالات استخوانی همراه باشد. در واقع، در این وضعیت سه بخش از ترکیب بدن یعنی عضله، استخوان و بافت چربی تحت تاثیر قرار می گیرند.
این حالت با «وزن بالا» به تنهایی قابل تشخیص نیست. ممکن است فرد وزن یا شاخص توده بدنی بالایی داشته باشد اما همزمان مقدار یا عملکرد عضلات او کاهش یافته باشد. معیارهای تشخیصی چاقی استئو سارکوپنی هنوز در مطالعات مختلف یکسان نیستند و پژوهش های جدید نیز بر نیاز به معیارهای استانداردتر تاکید دارند.
به همین دلیل، ارزیابی ترکیب بدن، قدرت عضلات و وضعیت استخوان ها در افراد در معرض خطر اهمیت دارد.
درمان سارکوپنی
درمان سارکوپنی با توجه به علت و وضعیت جسمی فرد انجام می شود و معمولا ترکیبی از فعالیت بدنی، تغذیه مناسب و مدیریت بیماری های زمینه ای است.
تمرینات مقاومتی
تمرینات قدرتی و مقاومتی یکی از بخش های اصلی برنامه مدیریت سارکوپنی هستند. نوع و شدت تمرین باید با سن، قدرت بدنی، بیماری های زمینه ای و توانایی حرکتی فرد متناسب باشد.
تمرینات می توانند شامل کار با کش، وزنه یا وزن بدن باشند و بهتر است برنامه ورزشی سالمند با نظر پزشک، فیزیوتراپیست یا متخصص مربوط تنظیم شود.
تغذیه مناسب
دریافت کافی انرژی و پروتئین برای حفظ عضلات اهمیت دارد. منابع غذایی مانند تخم مرغ، ماهی، مرغ، لبنیات و حبوبات می توانند بخشی از نیاز پروتئینی سالمند را تامین کنند.
نیاز پروتئینی هر فرد به شرایط جسمی، وزن، وضعیت تغذیه و بیماری های زمینه ای بستگی دارد، بنابراین مصرف مکمل یا مقدار مشخص پروتئین باید در صورت وجود بیماری های زمینه ای با نظر متخصص تعیین شود.
درمان بیماری های زمینه ای
بیماری های مزمن، سوءتغذیه، بی تحرکی و دوره های طولانی بستری می توانند کاهش عضلات را تشدید کنند. به همین دلیل، درمان سارکوپنی فقط به تقویت عضلات محدود نیست و علت های زمینه ای نیز باید بررسی و مدیریت شوند.
| حوزه | توصیه کلیدی | جزئیات عملی |
| ورزش‌درمانی | تمرینات مقاومتی (قدرتی) | ۲ تا ۳ بار در هفته؛ با استفاده از وزنه‌ها، کش یا وزن بدن. این تمرینات سنگ بنای افزایش توده و قدرت عضلانی هستند. |
| ورزش‌های هوازی و تعادلی | بهبود استقامت قلبی و کاهش خطر زمین خوردن. | |
| تغذیه | مصرف پروتئین کافی | ۱.۰ تا ۱.۲ گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز (حدود ۲۰ تا ۳۵ گرم در هر وعده غذایی). |
| منابع پروتئینی | ماهی، مرغ، تخم مرغ، لبنیات کم‌چرب و حبوبات. | |
| مکمل‌ها | ویتامین D و کراتین | حفظ سطح کافی ویتامین D و در نظر گرفتن مکمل کراتین پس از مشورت با پزشک برای افزایش توده و قدرت لاغر عضلانی. |
پیشگیری از سارکوپنی
پیشگیری از سارکوپنی از سال های قبل از سالمندی نیز اهمیت دارد. حفظ فعالیت بدنی، دریافت مناسب پروتئین و انرژی، کنترل بیماری های مزمن و جلوگیری از بی تحرکی طولانی می تواند به حفظ عملکرد عضلات کمک کند.
چند اقدام مهم عبارتند از:
- داشتن فعالیت بدنی منظم متناسب با توانایی فرد
- انجام تمرینات مقاومتی با برنامه مناسب
- دریافت پروتئین و انرژی کافی
- پیشگیری از بی تحرکی طولانی پس از بیماری یا بستری
- درمان و کنترل بیماری های زمینه ای
- توجه به تعادل و پیشگیری از زمین خوردن
در سالمندان کم تحرک، شروع فعالیت باید تدریجی باشد و در صورت وجود بیماری یا محدودیت حرکتی، برنامه مناسب توسط متخصص تعیین شود.
نقش پرستار سالمند در مراقبت از فرد مبتلا به سارکوپنی
مراقبت روزانه می تواند در حفظ فعالیت و استقلال سالمند اهمیت داشته باشد. پرستار یا مراقب سالمند می تواند بر انجام برنامه فعالیتی تجویز شده، تغذیه، ایمنی محیط و تغییرات توانایی حرکتی فرد نظارت کند.
از جمله وظایف مهم مراقب می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- کمک به اجرای برنامه حرکتی تجویز شده
- توجه به کاهش قدرت یا تغییر توانایی راه رفتن
- کمک به تامین وعده های غذایی مناسب
- کاهش عوامل خطر زمین خوردن در محیط خانه
- گزارش تغییرات جدید در وضعیت حرکتی یا عمومی سالمند به خانواده و تیم درمان
اگر سالمند دچار سرگیجه، بی تعادلی یا مشکل جدید هنگام راه رفتن باشد، نباید همه این علائم را صرفا به سارکوپنی نسبت داد. بررسی پدیده سرگیجه در سالمندان و علل آن بسیار حائز اهمیت است. سرگیجه و بی ثباتی در سالمندان می تواند علل مختلفی داشته باشد و گاهی کاهش توده عضلانی نیز یکی از عوامل موثر در اختلال حرکت و تعادل است.
چه زمانی برای سارکوپنی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر سالمند به تدریج دچار ضعف عضلانی، کاهش سرعت راه رفتن، مشکل در بلند شدن از صندلی یا بالا رفتن از پله شده است، بهتر است برای بررسی علت این تغییرات به پزشک مراجعه کند. این علائم همیشه به معنای سارکوپنی نیستند و ممکن است با بیماری های دیگر، کمبودهای تغذیه ای یا عوارض بعضی داروها ارتباط داشته باشند.
ارزیابی پزشکی اهمیت بیشتری دارد اگر:
- ضعف عضلانی به تازگی ایجاد شده یا در حال تشدید است
- سالمند در راه رفتن یا انجام فعالیت های روزمره مشکل پیدا کرده است
- چند بار زمین خورده یا تعادل او به شکل محسوسی کاهش یافته است
- کاهش وزن بدون دلیل یا کاهش اشتها وجود دارد
- سالمند پس از بیماری یا بستری شدن، توان حرکتی خود را از دست داده است
- ضعف عضلات باعث شده فرد برای کارهای روزمره به کمک بیشتری نیاز داشته باشد
اگر ضعف یا ناتوانی حرکتی به صورت ناگهانی ایجاد شده یا همراه با علائمی مانند اختلال تکلم، افتادگی یک طرف صورت، بی حسی یا ضعف ناگهانی یک سمت بدن، درد قفسه سینه یا تنگی نفس است، باید به صورت فوری ارزیابی پزشکی انجام شود.
پرسش های پرتکرار
سارکوپنی چیست؟
سارکوپنی یک اختلال عضلانی مرتبط با افزایش سن است که با کاهش قدرت عضلات، کاهش مقدار یا کیفیت عضلات و در موارد شدید، کاهش عملکرد فیزیکی همراه می شود.
علت سارکوپنی چیست؟
افزایش سن، کم تحرکی، دریافت ناکافی انرژی و پروتئین، بعضی بیماری های مزمن و دوره های طولانی بی تحرکی از عوامل مهم مرتبط با سارکوپنی هستند.
تشخیص سارکوپنی چگونه انجام می شود؟
برای تشخیص، قدرت عضلانی، مقدار یا کیفیت عضلات و عملکرد فیزیکی ارزیابی می شود. تست قدرت گرفتن دست، تست های عملکردی و روش هایی مانند DEXA یا BIA می توانند بر اساس شرایط فرد مورد استفاده قرار گیرند.
آیا سارکوپنی درمان می شود؟
مدیریت سارکوپنی معمولا بر فعالیت بدنی به ویژه تمرینات مقاومتی، تغذیه مناسب و کنترل عوامل زمینه ای تمرکز دارد. برنامه درمان باید با وضعیت جسمی و بیماری های زمینه ای فرد هماهنگ شود.
آیا سارکوپنی فقط در سالمندان دیده می شود؟
سارکوپنی بیشتر با افزایش سن دیده می شود، اما عوامل دیگری مانند بیماری های مزمن، سوءتغذیه و بی تحرکی نیز می توانند در ایجاد آن نقش داشته باشند. بنابراین محدود کردن آن به سالمندان کاملا دقیق نیست.
استئو سارکوپنی چیست؟
استئو سارکوپنی به وجود همزمان کاهش عملکرد یا توده عضلانی و کاهش تراکم یا استحکام استخوان گفته می شود. این وضعیت می تواند خطر زمین خوردن و شکستگی را افزایش دهد.
